Ống tele trên điện thoại (2x, 3x, 5x tuỳ máy) là công cụ hợp nhất để chụp đặc trưng của hồ Tà Đùng: những đảo đồi xếp lớp. Nhìn qua tele, các đảo nằm cách nhau hàng trăm mét như sát lại, chồng lên nhau, tạo ra các lớp xanh nhạt dần trong không khí ẩm — điều mà ảnh góc rộng không làm được. Tele cũng giúp tách một chi tiết nhỏ khỏi cảnh rộng: một chiếc thuyền, một căn nhà ven bờ, một cây đứng trên đỉnh đảo.
Cái giá là tele nhạy rung và kém sáng hơn ống chính trên nhiều máy, nên ảnh dễ nhoè khi trời tối hoặc tay run. Bài này giải thích vì sao tele "nén" được cảnh, phân biệt zoom quang học với zoom số, các kiểu khung nhìn hợp với tele ở Tà Đùng và cách giữ ảnh tele sắc nét.
Tele làm gì với khung nhìn hồ
Hiệu ứng mà người ta gọi là "nén phối cảnh" thật ra đến từ khoảng cách đứng chụp chứ không phải từ ống kính. Khi đứng xa, các vật cách nhau một khoảng cố định trông gần nhau hơn về kích thước. Ống tele chỉ cắt lấy phần nhỏ ở giữa cảnh đó và phóng lên đầy khung, nên ta thấy rõ các đảo xa có kích thước gần bằng nhau, chồng lên nhau như một bức tranh dán nhiều lớp giấy.
Ở hồ Tà Đùng, nơi có rất nhiều đảo nằm rải rác ở các khoảng cách khác nhau, hiệu ứng này đặc biệt rõ. Một khung góc rộng thấy đảo lác đác giữa mặt nước rộng; cùng chỗ đứng đó, ống tele hướng vào một nhóm đảo xa cho thấy năm sáu lớp đồi chồng nhau, lớp sau nhạt hơn lớp trước. Cảm giác "Hạ Long trên cao nguyên" thường đến từ khung tele hơn là khung rộng.
Tele còn loại bỏ những thứ không muốn: dây điện, mái tôn, khoảng nước trống. Thay vì cố ôm cả hồ vào một khung đầy chi tiết thừa, ta chọn một góc nhỏ nhất và đẹp nhất. Nhiều người chụp phong cảnh coi đây là cách học nhìn hiệu quả nhất: tìm ảnh trong ảnh.
Zoom quang học và zoom số: biết máy mình có gì
Zoom quang học. Điện thoại có ống tele thật thì các mức zoom như 2x, 3x hay 5x (tuỳ máy) dùng một ống kính riêng có tiêu cự dài. Ảnh ở đúng các mức này giữ được độ nét tốt.
Zoom số. Các mức zoom nằm giữa hoặc vượt các mốc trên thường là cắt ảnh từ ống kính khác rồi phóng lên. Ở mức nhẹ, máy xử lý khá tốt; càng phóng nhiều càng mất chi tiết, ảnh bệt như tranh màu nước.
Máy không có tele. Nếu điện thoại chỉ có ống chính và góc rộng, chụp bằng ống chính ở độ phân giải cao nhất rồi cắt ảnh sau. Kết quả thường ngang hoặc tốt hơn zoom số trong máy, và còn giữ được lựa chọn khung.
Ống tele macro và chế độ chân dung. Một số máy dùng chính ống tele cho chế độ chân dung xoá phông. Chế độ này làm mờ nền bằng phần mềm, đôi khi cắt nhầm viền cây cỏ, mép đảo. Với phong cảnh nên dùng chế độ ảnh thường ở mức tele, để toàn bộ các lớp đảo được giữ nguyên độ nét tự nhiên của ống kính, không qua xử lý tách nền.
Độ phân giải khi cắt. Nếu máy có chế độ chụp độ phân giải cao (thường gọi theo số megapixel lớn), bật nó lên khi định cắt ảnh sau. File nặng hơn, nhưng cắt lấy một phần tư khung vẫn còn đủ chi tiết để xem trên màn hình lớn. Ở chế độ mặc định, máy gộp điểm ảnh để giảm nhiễu, phù hợp lúc thiếu sáng hơn.
Cách kiểm. Mở ứng dụng camera, xem các nút 0,5x, 1x, 2x, 3x... hiện sẵn. Các mức có nút riêng thường là ống thật. Che từng ống kính bằng ngón tay khi zoom để biết máy đang dùng ống nào.
Những khung nhìn hợp với tele ở Tà Đùng
Các lớp đảo xa trong sương mỏng. Sáng sớm hoặc chiều có hơi nước, các lớp đảo nhạt dần theo khoảng cách. Tele gom lại thành dải lớp, ảnh có chất tranh mực.
Một đảo đứng riêng với vệt nắng. Khi mây trôi, nắng rọi lên một hòn đảo trong khi xung quanh tối. Tele tách hòn đảo đó ra làm chủ đề, xung quanh tối làm nền.
Đường bờ và lớp cây trên đảo. Bờ đất đỏ lộ ra mùa nước thấp, hàng cây trên đảo, những mô đất chồng nhau — các chi tiết hoạ tiết mà khung rộng làm nhỏ mất.
Con người và thuyền nhỏ trên mặt nước. Một chiếc thuyền chạy để lại vệt nước dài, nhìn qua tele trở thành điểm nhấn giữa mặt hồ rộng. Người phải nhỏ, không rõ mặt.
Đỉnh đảo nhô lên khỏi biển mây. Khi mây đọng dưới thung, tele gom các đỉnh đảo nhô lên như những hòn núi nhỏ trên biển trắng.
Giữ ảnh tele sắc nét
Ở tiêu cự dài, mỗi rung động nhỏ của tay đều bị phóng to theo. Trên điện thoại, ống tele lại thường có khẩu độ nhỏ hơn và cảm biến nhỏ hơn ống chính, nên nhận ít sáng hơn. Kết hợp hai điều này, ảnh tele lúc sáng sớm hay chiều tối rất dễ nhoè. Nhiều máy còn tự lặng lẽ chuyển sang zoom số từ ống chính khi thiếu sáng, chất lượng giảm mà người dùng không biết.
Cách giữ nét: tựa máy vào vật cố định như lan can, cột rào, thân cây, hoặc dùng chân máy nhỏ. Bấm bằng nút âm lượng hoặc hẹn giờ ba giây để tránh lắc khi chạm. Chụp loạt ba bốn tấm liên tiếp và chọn tấm nét nhất. Chạm lấy nét vào đúng hòn đảo chủ đề; ở tiêu cự dài, lấy nét sai một chút cũng lộ rõ.
Một yếu tố nữa là không khí. Qua quãng đường dài trên mặt hồ, ánh sáng đi qua lớp không khí có hơi nước, bụi và chênh nhiệt. Giữa trưa nắng gắt, không khí trên mặt nước rung rinh làm các đảo xa trông lượn sóng, mềm mại, không có cách nào làm nét hơn. Tele cho cảnh xa đẹp nhất vào buổi sáng khi không khí còn mát và ổn định, hoặc khi có sương mỏng làm rõ các lớp.
Bố cục trong khung hẹp
Ảnh tele có ít chỗ hơn, mỗi thứ trong khung đều quan trọng. Cách xếp các lớp đảo: tìm một lớp có hình dáng mạnh nhất (đảo tròn, đảo có cây đứng riêng) đặt ở một phần ba dưới, các lớp sau nhạt dần lên trên. Đừng để đường chân trời hoặc mép trời cắt ngang lớp đẹp nhất; có thể bỏ hẳn trời ra khỏi khung, chỉ giữ các lớp đảo và mặt nước giữa chúng.
Tele cũng hợp với ảnh dọc: các lớp đảo xếp chồng theo chiều cao, như những bậc thang đi lên. Chụp vài khung dọc và ngang để so sánh. Vì khung hẹp, chỉ cần xoay máy một chút đã thấy một bố cục hoàn toàn khác; dành vài phút "quét" chậm qua cảnh bằng tele như dùng ống nhòm, dừng lại ở chỗ nào thấy hình khối tự xếp đẹp.
Đừng quên rằng tele có thể chụp cả những thứ gần: một cành hoa dã quỳ trước nền hồ mờ, một chùm hoa cà phê với đảo xa phía sau. Ở khoảng cách vài mét, tele làm nền mờ nhẹ, tách chủ đề khỏi cảnh rối — kiểu ảnh mà ống chính góc rộng hơn khó làm.
Khi nào không nên dùng tele
Tele không phải lúc nào cũng tốt hơn. Khi điều đặc biệt của khung nhìn là sự bao la — mặt hồ trải tới chân trời, trời rộng có mây lớn — tele cắt mất chính điều đó. Khi ánh sáng yếu và không có chỗ tựa, ảnh tele sẽ nhoè; ống chính an toàn hơn và có thể cắt sau.
Giữa trưa nắng gắt, các lớp đảo xa phẳng và xám, không khí rung rinh; tele chỉ phóng to sự kém tương phản. Lúc đó nên dùng ống chính chụp những thứ gần hoặc chờ chiều. Khi đứng ở mép nước thấp, các đảo gần che mất đảo xa, tele không có lớp để gom.
Cuối cùng, đừng dùng tele để chụp rõ mặt người, nhà cửa, sân vườn của người dân từ xa. Ống kính dài không phải giấy phép để nhìn vào đời sống riêng của người khác; cảnh hồ là của chung, còn hiên nhà người ta thì không.
Thực hành tele tại một điểm ngắm, từng bước
Lần đầu dùng tele có chủ ý ở Tà Đùng, thử bài tập sau tại một chỗ đứng có view rộng. Nó giúp mắt quen với việc tìm khung hẹp trong cảnh rộng.
- Chụp một tấm bằng ống chính làm ảnh "bản đồ" của cảnh, để sau so sánh.
- Chuyển sang mức tele thật đầu tiên của máy (2x hoặc 3x). Quét chậm từ trái sang phải, dừng ở mỗi chỗ thấy có lớp đảo hoặc chi tiết lạ, chụp một tấm.
- Chuyển sang mức tele dài nhất còn là ống thật (nếu máy có). Lặp lại, lần này tìm một chủ đề đơn lẻ: một đảo, một cây, một con thuyền.
- Với mỗi khung ưng ý, chụp cả ngang và dọc, tựa máy vào vật cố định, bấm hẹn giờ.
- Chờ ánh sáng đổi — một đám mây che rồi mở — và chụp lại khung đẹp nhất trong ánh sáng khác.
- Về nhà, đặt ảnh "bản đồ" cạnh các ảnh tele. Thường sẽ thấy những khung đẹp nhất nằm ở chỗ mà nhìn bằng mắt thường không để ý.
Sau vài lần như vậy, mắt sẽ tự nhận ra khung tele ngay khi nhìn cảnh, không cần quét. Đó là lúc tele trở thành một cách nhìn chứ không chỉ là một nút bấm. Những người chụp lâu năm ở Tà Đùng thường mang về nhiều ảnh tele hơn ảnh rộng, vì cảnh rộng ở đây ai cũng đã thấy, còn những góc nhỏ thì mỗi người một khác.
Tele và ánh sáng: chọn giờ cho ảnh lớp đảo
Ảnh tele lớp đảo đẹp nhất khi có thứ gì đó tách các lớp ra: sương mỏng, hơi nước, khói nhẹ hay ánh sáng xiên. Buổi sáng sau một đêm ẩm, khi sương vừa tan còn lơ lửng mỏng giữa các đảo, mỗi lớp đảo nhạt hơn lớp trước một chút, các lớp tách bạch rõ ràng. Cuối chiều, nắng xiên chiếu lên mặt sườn đảo hướng về phía mặt trời, để lại phía kia trong bóng, các đảo nổi khối.
Ngược sáng nhẹ cũng rất hợp với tele: mỗi lớp đảo có một đường viền sáng mỏng ở đỉnh, các lớp trông như được cắt bằng giấy. Chú ý giữ mặt trời ra khỏi khung tele, vì ở tiêu cự dài mặt trời rất chói và có thể làm hại mắt khi canh qua màn hình lâu.
Những ngày trời quá trong sau mưa, không có hơi nước, các lớp đảo có màu gần như nhau và ảnh tele mất hiệu ứng lớp. Lúc đó tele vẫn hữu ích để tách chi tiết, nhưng ảnh lớp đảo đẹp nhất nên để dành cho những buổi có chút sương hoặc ánh sáng xiên.
Câu hỏi thường gặp
Ống tele điện thoại giúp gì khi chụp hồ Tà Đùng?
Tele gom các đảo ở xa thành nhiều lớp chồng lên nhau, làm rõ cảm giác đảo dày đặc và chiều sâu nhạt dần trong không khí. Nó cũng tách được một chi tiết như thuyền, đảo có nắng hay bờ đất đỏ khỏi cảnh rộng.
Zoom 10x trên điện thoại có chụp đảo xa đẹp được không?
Tuỳ máy. Mức zoom vượt quá ống tele thật là zoom số, càng phóng càng mất chi tiết. Với phong cảnh, nên dùng đúng các mức của ống thật như 2x, 3x hay 5x, hoặc chụp ống chính rồi cắt ảnh sau.
Vì sao ảnh tele chụp lúc sáng sớm hay bị nhoè?
Vì ống tele trên điện thoại thường nhận ít sáng hơn ống chính và nhạy rung. Thiếu sáng thì máy phải phơi lâu hơn, mọi rung động đều lộ ra. Tựa máy vào vật cố định, dùng hẹn giờ và chụp loạt nhiều tấm.
Điện thoại không có ống tele thì làm sao gom đảo?
Chụp bằng ống chính ở độ phân giải cao nhất rồi cắt ảnh lấy phần các đảo xếp lớp. Kết quả thường ngang zoom số trong máy và giữ được lựa chọn khung hình sau khi chụp.
Giữa trưa có nên chụp tele các đảo xa không?
Không lý tưởng. Nắng gắt làm các lớp đảo phẳng và xám, không khí nóng trên mặt nước làm cảnh xa rung rinh, mềm. Buổi sáng mát hoặc lúc có sương mỏng cho ảnh tele rõ lớp và nét hơn.
Có nên dùng tele để chụp nhà dân ven hồ không?
Không nên chụp rõ nhà cửa, sân vườn và người dân từ xa khi họ không biết. Cảnh hồ là của chung, nhưng đời sống riêng thì không; nếu muốn chụp nhà hay người, hãy xin phép trực tiếp.