Một bức ảnh hồ Tà Đùng có chiều sâu thường có ba lớp rõ ràng: một vật gần sát người chụp (cỏ, đá, cành cây, con đường), một lớp giữa là mặt nước và các đảo, và một lớp xa là những dải đồi nhạt dần vào trời. Thiếu lớp trước, ảnh phẳng như bưu thiếp; thiếu lớp xa, ảnh tù túng; lớp giữa lộn xộn thì mắt không biết dừng ở đâu.
Tin tốt là cảnh quanh hồ Tà Đùng gần như luôn có sẵn cả ba lớp — đồi thoai thoải, cỏ dại, cà phê, mặt hồ lốm đốm đảo và các dãy đồi xa trên cao nguyên. Việc của người cầm điện thoại là tìm chỗ đứng để ba lớp đó xếp lên nhau gọn gàng. Bài này hướng dẫn tìm từng lớp, cách xếp, và những lỗi làm hỏng chiều sâu.
Vì sao ảnh phong cảnh cần lớp trước
Ảnh là mặt phẳng hai chiều. Mắt người hiểu chiều sâu trong ảnh qua so sánh kích thước: thứ to ở dưới gần, thứ nhỏ ở trên xa. Khi khung hình chỉ có mặt nước và đảo, mọi thứ đều xa như nhau, mắt không có điểm tham chiếu nào, và cảnh rộng bao la ngoài đời co lại thành một mảng màu đẹp mà vô hồn.
Đưa vào một bụi cỏ lau, một gốc cây cà phê, một hòn đá đỏ ở góc dưới khung, ngay lập tức người xem có thước đo: cái kia nhỏ thế nghĩa là nó ở xa thế. Cảm giác "đứng trên đồi nhìn xuống" mà người chụp có lúc đó được truyền qua ảnh. Lớp trước cũng cho biết người chụp đứng ở đâu, trên nền gì — đất đỏ bazan, cỏ khô mùa nắng hay cỏ non mùa mưa — điều mà một tấm chỉ có nước không nói được.
Nhưng lớp trước phải là thứ có hình thù rõ, không rối. Một bụi cỏ lộn xộn chiếm nửa ảnh làm hỏng cảnh nhiều hơn là giúp. Nguyên tắc chung: lớp trước chỉ chiếm một góc, đủ rõ để nhận ra, và hướng mắt người xem đi vào phía trong ảnh.
Những thứ làm lớp trước tốt ở quanh hồ Tà Đùng
Con đường đất đỏ. Đường mòn hoặc đường đất uốn từ chân người chụp đi xuống phía hồ là đường dẫn tự nhiên nhất. Màu đỏ của đất bazan tương phản với xanh của nước và cây, vừa làm lớp trước vừa dẫn mắt vào lớp giữa.
Cỏ dại, cỏ lau, hoa dại. Mùa khô cỏ chuyển vàng, bắt nắng cuối chiều rất đẹp; mùa mưa cỏ xanh non. Hạ máy thấp, gần ngang ngọn cỏ, để một vài ngọn cỏ mờ nhẹ ở mép dưới khung.
Cành cây và tán lá. Một cành cây vươn ngang phía trên khung tạo thành "khung trong khung", che bớt khoảng trời trống và cho cảm giác đứng dưới tán nhìn ra.
Hàng rào gỗ, lan can, khung cửa. Ở các chỗ ở có view, lan can hiên hay khung cửa sổ là lớp trước sẵn có. Chụp sao cho khung thẳng, không xiên lệch.
Đá và mô đất. Những tảng đá trên đỉnh đồi có hình khối rõ, đứng vững trong ảnh, hợp với tông ảnh mạnh, nhiều tương phản.
Con người, nhỏ và quay lưng. Một người đứng nhìn ra hồ ở góc khung vừa là lớp trước vừa là thước đo quy mô — chủ đề có bài riêng trong mục này.
Lớp giữa: mặt nước và đảo là nhân vật chính
Ở hồ Tà Đùng, lớp giữa gần như luôn là chủ đề của bức ảnh: những đảo đồi phủ cây nổi trên mặt nước. Việc đầu tiên là chọn nhóm đảo nào làm trọng tâm. Một nhóm ba bốn đảo xếp so le thường đẹp hơn một dãy đảo nằm thẳng hàng song song với khung ảnh, vì so le tạo ra các lớp nhỏ bên trong lớp giữa.
Tiếp theo là đặt nhóm đảo đó vào đâu trong khung. Quy tắc một phần ba vẫn hữu ích: đặt trọng tâm gần một trong bốn giao điểm của lưới, không đặt ngay chính giữa. Khoảng nước trống ở phía còn lại là chỗ cho mắt thở, nhất là khi có một vệt sáng hay vệt gió trên mặt nước.
Mặt nước cũng là một phần của lớp giữa. Lúc lặng gió, nước phản chiếu đảo và trời; lúc có gió, mặt nước gợn lăn tăn, có màu sẫm hơn và những mảng nắng lấp lánh. Hai kiểu đều đẹp, nhưng cho cảm giác khác nhau. Nếu cảnh phản chiếu đẹp, có thể hạ đường chân trời xuống giữa khung — trường hợp hiếm hoi mà chia đôi lại hợp lý.
Lớp xa: đồi mờ, trời và khí quyển
Hậu cảnh ở Tà Đùng thường là các lớp đồi chồng lên nhau, mỗi lớp nhạt hơn lớp trước vì không khí có hơi nước và bụi. Hiện tượng này gọi là phối cảnh khí quyển: cái gì càng xa càng ngả xanh xám và kém tương phản. Đây là thứ cho ảnh cảm giác rộng lớn, và cũng là lý do sáng sớm có sương nhẹ thường cho ảnh có chiều sâu đẹp hơn giữa trưa trong veo.
Muốn lớp xa nổi lên, chụp vào lúc ánh sáng xiên và hơi ngược — sáng sớm hoặc cuối chiều — khi các lớp đồi có viền sáng mờ. Kéo phơi sáng xuống để giữ chi tiết các lớp xa, đừng để chúng hoà thành một mảng trắng với trời.
Trời là phần trên cùng của hậu cảnh. Khi có mây đẹp, cho trời chiếm khoảng một phần ba khung. Khi trời trắng trơn, thu hẹp trời lại, chỉ giữ một dải mỏng phía trên đường đồi xa. Đừng tiếc trời; một khung không có trời mà các lớp đồi xếp đẹp vẫn là bức ảnh rất mạnh.
Cách xếp ba lớp tại chỗ, từng bước
Khi đã chọn được một điểm đứng có view, thử làm theo trình tự sau. Mất chừng năm phút, nhưng cho kết quả khác hẳn chụp vội.
- Xác định nhóm đảo hoặc khúc mặt nước làm lớp giữa, quyết định nó nằm ở giao điểm nào của lưới.
- Nhìn xuống chân: trong phạm vi vài bước có thứ gì làm lớp trước được không? Nếu không, đi lùi hoặc đi ngang vài bước để tìm.
- Hạ hoặc nâng máy để lớp trước chiếm một góc dưới, không che mất lớp giữa. Thường là hạ thấp tới ngang hông hoặc đầu gối.
- Kiểm hậu cảnh: các lớp đồi có rõ không, đường chân trời có cắt ngang qua đầu một hòn đảo không. Dịch máy lên xuống chút ít để tách chúng ra.
- Lấy nét vào lớp giữa (chạm vào đảo), khoá sáng, chỉnh phơi sáng giữ trời.
- Chụp vài tấm, rồi chụp thêm một bản không có lớp trước để so sánh khi về.
Trên điện thoại, độ sâu trường ảnh rất lớn nên cả ba lớp thường đều nét. Nếu lớp trước quá gần (dưới khoảng nửa mét) nó có thể hơi mờ — điều này không xấu, thậm chí giúp mắt bỏ qua lớp trước và đi thẳng vào chủ đề. Chỉ cần lớp giữa sắc nét là đủ.
Những lỗi làm mất chiều sâu
Lỗi phổ biến nhất là để các lớp dính vào nhau. Ví dụ một ngọn cây ở lớp trước chạm đúng vào mép một hòn đảo ở lớp giữa, làm hai thứ như mọc ra từ nhau. Dịch chân sang ngang một bước là tách được. Tương tự, đường chân trời cắt ngang ngọn một cây gần trông như cây bị chặt đầu.
Lỗi thứ hai là lớp trước quá nổi: màu quá sặc, quá sáng hoặc quá to, hút hết sự chú ý. Một bông hoa dại rực đỏ đặt giữa khung sẽ biến ảnh hồ thành ảnh hoa. Nếu muốn ảnh hoa, cứ chụp; nhưng nếu muốn ảnh hồ, đưa nó ra góc và để nó nhỏ hơn.
Lỗi thứ ba là chụp ở chỗ quá cao không còn gì gần. Trên đỉnh một đồi trống, xung quanh chỉ có trời và nước, lớp trước biến mất. Lúc đó hãy đi xuống vài bước tới chỗ có cỏ, có đá, hoặc chuyển sang ảnh tele gom đảo, nơi chiều sâu đến từ các lớp đảo xếp chồng thay vì từ lớp trước.
Đường dẫn: sợi dây nối ba lớp lại với nhau
Ba lớp đứng riêng rẽ vẫn có thể rời rạc. Thứ nối chúng lại là đường dẫn: một đường nét trong ảnh đưa mắt đi từ lớp trước vào lớp giữa rồi ra lớp xa. Ở quanh hồ Tà Đùng, đường dẫn có sẵn khắp nơi: con đường đất đỏ uốn xuống mép nước, hàng cà phê chạy theo đường đồng mức, mép bờ hồ cong lượn, vệt nắng trải dài trên mặt nước, thậm chí là dòng mây trắng nằm dọc theo thung.
Đường dẫn mạnh nhất là đường chéo, bắt đầu từ một góc dưới và đi vào phía trong khung. Đường thẳng song song với cạnh ảnh thường làm ảnh tĩnh và tách lớp; đường cong chữ S cho cảm giác mềm và kéo dài thời gian mắt ở lại trong ảnh. Khi đứng trên đồi, đi lên đi xuống vài bước sẽ thấy con đường dưới chân đổi hướng trong khung — chọn chỗ đứng mà nó chéo đẹp nhất.
Đừng để đường dẫn dẫn mắt ra ngoài khung. Một con đường đi thẳng ra mép phải ảnh sẽ kéo người xem ra khỏi bức ảnh. Tốt nhất là đường dẫn kết thúc ở, hoặc chỉ về phía, chủ đề chính — nhóm đảo ở lớp giữa. Khi tìm được cả ba lớp lẫn một đường dẫn nối chúng, tấm ảnh gần như tự sắp xếp, việc còn lại chỉ là chờ ánh sáng.
Ba khung nhìn quen gặp và cách xếp lớp cho từng khung
Đứng trên đồi cà phê nhìn xuống hồ. Lớp trước là hàng cà phê hoặc mép đường đất; lớp giữa là khúc hồ có đảo ngay dưới chân đồi; lớp xa là các dãy đồi bên kia hồ. Hạ máy xuống ngang ngọn cà phê, để hàng cây chạy chéo vào khung. Mùa hoa cà phê trắng, lớp trước tự nó đã là một chủ đề.
Đứng ở hiên hoặc sân một chỗ ở có view. Lớp trước là lan can, cột hiên, bộ bàn ghế hoặc chậu cây; lớp giữa là mặt hồ; lớp xa là đảo và trời. Giữ các đường thẳng của kiến trúc thật thẳng đứng, vì cột nghiêng là thứ mắt nhận ra trước cả cảnh hồ.
Đứng ở mép nước thấp. Đây là chỗ khó có lớp xa vì đảo gần che mất đồi phía sau. Lớp trước là đá bờ, rễ cây hay cỏ ven nước; lớp giữa là mặt nước lặng với phản chiếu; lớp xa là đảo gần. Ở góc thấp này, phản chiếu trên mặt nước thường thay vai trò của lớp đồi xa.
Một điều chung cho cả ba. Trước khi chụp, đi quanh chỗ đứng trong bán kính vài mét. Chỉ một bước sang trái hay phải đã làm lớp trước đổi chỗ, đảo ở lớp giữa tách ra hay dính lại. Ảnh tốt hiếm khi nằm ở chỗ đầu tiên mình dừng chân.
Câu hỏi thường gặp
Tiền cảnh trong ảnh phong cảnh là gì?
Tiền cảnh là thứ ở gần người chụp nhất, thường nằm ở phần dưới khung: cỏ, đá, cành cây, con đường. Nó cho người xem thước đo khoảng cách và cảm giác đang đứng tại chỗ, làm cảnh xa phía sau có chiều sâu hơn.
Có bắt buộc ảnh hồ nào cũng phải có tiền cảnh không?
Không bắt buộc. Ảnh tele gom đảo hoặc ảnh biển mây có thể đẹp mà không cần lớp trước, vì chiều sâu đến từ các lớp đảo và đồi xếp chồng. Tiền cảnh hữu ích nhất khi dùng ống chính hoặc góc rộng cho khung rộng.
Nên đặt đường chân trời ở đâu khi chụp hồ?
Thường đặt ở đường lưới ngang thứ nhất hoặc thứ hai, không ở chính giữa. Trời đẹp thì cho trời nhiều hơn, trời trắng thì cho ít đi. Chỉ đặt giữa khi có phản chiếu đẹp trên mặt nước lặng.
Làm sao để tiền cảnh không bị mờ khi chụp bằng điện thoại?
Đứng cách tiền cảnh ít nhất khoảng nửa mét tới một mét và chạm lấy nét vào lớp giữa. Điện thoại có độ sâu trường ảnh lớn nên phần lớn các lớp đều nét. Một chút mờ ở tiền cảnh rất gần không làm hỏng ảnh.
Ở đỉnh đồi trống không có gì làm tiền cảnh thì làm sao?
Đi xuống vài bước tới chỗ có cỏ, đá hoặc cây; dùng chính người đi cùng làm tiền cảnh; hoặc chuyển sang ống tele để gom các lớp đảo, tạo chiều sâu từ lớp giữa và lớp xa thay vì từ tiền cảnh.
Vì sao đồi xa trong ảnh trông nhạt và xanh xám?
Vì không khí giữa người chụp và đồi có hơi nước và bụi, làm vật ở xa kém tương phản và ngả xanh. Hiện tượng này giúp ảnh có chiều sâu; giữ phơi sáng hơi thấp để các lớp đồi không hoà vào trời.