Đèn đêm quanh nhà nhìn hồ Tà Đùng nên ít, thấp, ánh sáng ấm, chiếu xuống mặt đất và có chụp che để không thấy bóng đèn từ hiên hay từ bên kia hồ; chỉ thắp ở những chỗ cần cho đi lại an toàn, có công tắc để khách tắt khi muốn ngồi trong tối, và đèn trang trí nếu có thì hẹn giờ tắt. Làm vậy, khách vẫn đi lại an toàn mà mắt quen được bóng tối để thấy mặt hồ dưới trăng, bầu trời sao và những đốm đèn xa, thứ cảnh đêm mà ở phố không có.
Nhiều nơi ở thắp sáng khuôn viên thật rực rỡ: dây đèn nhấp nháy, đèn pha chiếu cây, đèn chiếu ra hồ, để ảnh buổi tối lung linh. Nhưng ngồi ở hiên, khách chỉ thấy đèn, không thấy gì phía sau; mặt hồ thành một khoảng đen thẳm; trời không còn sao. Và từ các nơi ở bên kia hồ, những ngọn đèn ấy chói vào hiên của người khác. Bài này bàn cách chiếu sáng giữ được cảnh đêm.
Mắt cần bóng tối để thấy cảnh đêm
Mắt người cần một khoảng thời gian trong bóng tối để thích nghi, đồng tử mở rộng và võng mạc nhạy hơn với ánh sáng yếu. Chỉ một ngọn đèn sáng trắng lọt vào tầm mắt là mắt co lại, mọi thứ mờ nhạt ngoài kia biến mất: ánh trăng trên mặt nước, đường viền đồi xa, những ngôi sao mờ.
Vì vậy, với nhà nhìn hồ, chiếu sáng ban đêm không chỉ là chuyện đủ sáng để đi lại, mà còn là chuyện để lại đủ tối để nhìn. Hai yêu cầu này mâu thuẫn nhau, và cách giải là đặt ánh sáng đúng chỗ, đúng hướng, đúng mức, thay vì tăng hay giảm đèn chung chung. Người thiết kế ánh sáng ngoài trời hay nói gọn: chiếu vào thứ cần thấy, không chiếu vào mắt người.
Ánh sáng ấm, vàng cam, ít ảnh hưởng tới khả năng nhìn trong tối hơn ánh sáng trắng xanh. Đèn thấp sát mặt đất, chiếu xuống, không lọt vào tầm mắt người ngồi, cũng ít phá bóng tối hơn đèn treo cao chiếu toả.
Thời gian thích nghi này dài hơn người ta nghĩ: vài phút đầu đã thấy khác, nhưng phải lâu hơn nữa mắt mới thấy rõ những ngôi sao mờ. Chỉ cần ai đó bật đèn điện thoại chói vào mặt là phải bắt đầu lại. Vì thế những chỗ ngồi ngắm đêm nên cách xa lối đi chung có đèn, để người qua lại không làm mất bóng tối của người đang ngồi.
Đèn lối đi: thấp, ấm, chiếu xuống
Lối đi trong khuôn viên trên đồi cần đèn để an toàn: bậc đá, khúc rẽ, chỗ dốc, mép đồi. Đèn lối đi tốt là đèn thấp, đặt sát mặt đất hay ở chân tường, có chụp che phía trên để ánh sáng chỉ rơi xuống mặt lối, không hắt lên mặt người đi hay lên cây.
Không cần thắp sáng cả lối như ban ngày. Chỉ cần đánh dấu bậc, khúc rẽ và mép nguy hiểm, mắt người đã quen bóng tối sẽ tự thấy phần còn lại. Khoảng cách giữa các đèn có thể khá thưa ở đoạn bằng, dày hơn ở đoạn bậc.
Ở những lối ít dùng ban đêm, có thể dùng đèn có cảm biến chuyển động, chỉ sáng khi có người đi qua, rồi tự tắt. Cách này vừa tiết kiệm điện, vừa để khuôn viên tối phần lớn thời gian.
Đèn lối đi cũng nên tính cho mùa sương. Sương dày làm ánh sáng toả ra thành quầng, một ngọn đèn hơi mạnh trong sương có thể làm loá cả một đoạn lối. Đèn dịu, đặt thấp, lại cho hiệu ứng đẹp trong sương: những vệt sáng ấm dẫn đường giữa màn trắng.
Đèn hiên: phải tắt được
Hiên là chỗ ngồi ngắm cảnh đêm. Đèn hiên sáng trắng trên trần biến hiên thành một hộp sáng, người ngồi không thấy gì ngoài chính mình và côn trùng bay quanh đèn. Từ ngoài nhìn vào, người ngồi hiên như đang ở trên sân khấu.
Đèn hiên nên có hai mức: một đèn đủ sáng khi cần làm việc, ăn uống, và một đèn rất dịu, thấp, ấm, cho lúc ngồi ngắm. Quan trọng nhất là công tắc nằm ngay ở hiên, khách tự tắt được. Nhiều nơi để công tắc đèn hiên ở bảng điện chung hay trong phòng, khách không biết cách tắt.
Ánh sáng từ trong phòng hắt ra hiên qua cửa kính cũng làm mất bóng tối. Rèm kéo bớt, đèn trong phòng thấp và ấm khi có người ngồi hiên giúp hiên giữ được tối.
Chủ nhà có thể đặt sẵn một ngọn đèn bàn nhỏ chạy pin, ánh ấm, ở hiên. Khách muốn đọc sách hay rót trà thì bật, xong thì tắt, không cần tới đèn trần. Một vật nhỏ như vậy làm thay đổi hẳn cách khách dùng hiên buổi tối.
Côn trùng và đèn: một lý do nữa để chọn ánh ấm
Vùng đồi quanh hồ có nhiều côn trùng, nhất là mùa mưa. Côn trùng bị thu hút mạnh bởi ánh sáng trắng và xanh, ít hơn bởi ánh sáng vàng cam ấm. Một ngọn đèn trắng ở hiên buổi tối mùa mưa nhanh chóng thành ổ côn trùng bay quanh, rơi vào ly, đậu lên người.
Chọn bóng đèn ánh ấm cho ngoài trời, đặt đèn xa chỗ ngồi, chiếu xuống thay vì chiếu toả, là cách giảm côn trùng đáng kể. Đèn đặt ở đầu lối đi xa hiên có thể hút côn trùng ra xa khỏi chỗ ngồi.
Đèn ít và ấm còn tốt cho các loài sống về đêm trong vườn và quanh hồ, vốn bị rối loạn bởi ánh sáng nhân tạo mạnh. Giữ khuôn viên tối phần lớn đêm là cách sống hoà với vùng đất.
Với chủ nhà, ít côn trùng quanh hiên còn có nghĩa là ít phải dùng thuốc xua, khách ít phàn nàn, đồ đạc ít bẩn. Đó là lợi ích thực tế đi kèm với lợi ích về cảnh.
Đèn chiếu cây và chiếu ra hồ: dè dặt
Đèn rọi từ dưới lên tán cây lớn tạo hiệu ứng đẹp trong ảnh, nhưng chiếu ánh sáng lên trời, làm sáng cả một vùng, và nhìn từ bên kia hồ thành một khối sáng nổi trên sườn đồi tối. Nếu muốn làm, chọn một hai cây gần nhà, ánh rất dịu, ấm, hẹn giờ tắt sớm.
Đèn pha chiếu thẳng ra mặt hồ là điều nên tránh. Nó làm chói mắt người ngồi hiên của chính nhà mình khi ánh sáng phản chiếu lại, làm sáng mặt nước mà mọi nơi ở quanh hồ cùng nhìn, và làm phiền người đi thuyền đêm nếu có.
Dây đèn trang trí trên hàng rào, mái, cây có thể tạo không khí ấm cúng trong một buổi tiệc, nhưng nên bật trong giờ tiệc rồi tắt, không để sáng suốt đêm.
Nếu muốn khuôn viên có một điểm nhấn ánh sáng, chọn một chỗ duy nhất ở gần nhà, ví dụ một gốc cây cổ thụ hay một bức tường đá, chiếu thật dịu. Một điểm nhấn có chủ đích đẹp hơn mười ngọn đèn rải rác, và không biến cả sườn đồi thành khối sáng.
Đèn của mình là cảnh của người khác
Đứng ở hiên một nơi ở quanh hồ vào ban đêm, nhìn sang các sườn đồi bên kia, anh chị sẽ thấy những đốm đèn của các nơi ở khác. Một vài đốm đèn vàng nhỏ làm cảnh đêm có hơi người, ấm áp. Nhưng một khối đèn trắng sáng rực, một dàn đèn pha chiếu ra hồ, một dây đèn màu nhấp nháy, phá vỡ cả cảnh đêm của mọi người nhìn sang.
Mặt hồ phản chiếu ánh sáng nên một ngọn đèn mạnh ven hồ thành hai ngọn, và vệt sáng trên mặt nước kéo dài tới tận bên kia. Cảnh hồ ban đêm là của chung; đèn của mỗi nhà là một phần của cảnh ấy.
Một cách tự kiểm đơn giản: một tối nào đó, ra mặt hồ hoặc sang đồi đối diện nhìn lại nhà mình. Nếu nhà mình là chỗ sáng nhất sườn đồi, có lẽ đã thắp quá nhiều.
Một số vùng có quy định về chiếu sáng công trình ven hồ chứa hay gần rừng; nếu có công trình lớn, nên hỏi cơ quan địa phương. Nhưng ngay cả khi không có quy định nào, sự tự giác của từng nhà mới là thứ giữ được cảnh đêm của cả vùng.
Đèn ở từng khu vực: nên và không nên
Bảng gợi ý cách chiếu sáng từng khu vực của nhà nghỉ nhìn hồ:
| Khu vực | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Lối đi, bậc | Đèn thấp sát đất, có chụp, ánh ấm; cảm biến ở lối ít dùng | Đèn cột cao chiếu toả, ánh trắng |
| Hiên | Hai mức sáng, công tắc ngay hiên, ánh ấm dịu | Đèn trần trắng không tắt được |
| Cây | Một hai cây gần nhà, rất dịu, hẹn giờ | Rọi mọi cây lớn từ dưới lên suốt đêm |
| Mép đồi, mặt hồ | Chỉ đèn an toàn ở mép nguy hiểm, chiếu xuống | Đèn pha chiếu ra mặt hồ |
| Trang trí | Dây đèn ấm trong giờ tiệc rồi tắt | Đèn màu nhấp nháy sáng suốt đêm |
Một nguyên tắc chung cho mọi khu vực: thấy được chỗ được chiếu sáng, nhưng không thấy chính bóng đèn từ chỗ ngồi.
Khi sửa hệ thống đèn của một nơi ở đã có, có thể đi một vòng buổi tối với bảng này, ghi từng đèn thuộc cột nào. Phần lớn việc sửa chỉ là đổi bóng sang ánh ấm, thêm chụp che, hạ thấp vị trí, gắn hẹn giờ; không cần đi dây lại.
Giữ trời sao: món quà ít nơi còn có
Xa đô thị, trên cao, không khí trong, vùng hồ có thể có bầu trời đêm nhiều sao vào những đêm quang mây. Đây là thứ mà khách từ thành phố lớn gần như không còn thấy ở nhà. Một khuôn viên giữ được bóng tối là khuôn viên giữ được món quà ấy cho khách.
Chủ nhà có thể chủ động: có một góc khuôn viên không đèn, có ghế ngả hay tấm trải, chỉ cho khách đường ra đó bằng đèn thấp, và nhắc khách tắt đèn hiên, đợi vài phút cho mắt quen. Một đêm quang trời, đó có thể là kỷ niệm khách nhắc lại lâu nhất.
Cũng cần nói với khách điều kiện thật: trời sao phụ thuộc mây, trăng, độ ẩm; mùa mưa ít đêm quang. Đừng hứa trời sao như một dịch vụ, chỉ cần giữ cho khuôn viên đủ tối để khi trời cho, khách thấy được.
Những đêm trăng sáng lại có vẻ đẹp khác: mặt hồ sáng bạc, các đảo đen thẫm in trên nước, đồi xa hiện đường viền rõ. Đêm trăng ít sao, nhưng là lúc cảnh hồ ban đêm rõ nhất. Một khuôn viên tối cho khách thấy được cả hai kiểu đêm ấy.
Câu hỏi thường gặp
Đèn ánh vàng hay ánh trắng tốt hơn cho sân vườn nhìn hồ?
Ánh vàng ấm thường tốt hơn: ít làm mất khả năng nhìn trong tối, ít hút côn trùng, hợp với cảnh tự nhiên. Ánh trắng chỉ nên dùng ở chỗ cần làm việc như bếp, khu kỹ thuật, và nên che kín.
Đèn năng lượng mặt trời có hợp làm đèn lối đi không?
Hợp với lối đi xa nguồn điện, vì không cần đi dây trên đất dốc. Chọn loại ánh ấm, có chụp chiếu xuống, và lưu ý mùa mưa nhiều ngày âm u đèn có thể yếu. Lối đi quan trọng cho an toàn nên có đèn điện lưới dự phòng.
Có cần đèn ở mép đồi không?
Ở những mép nguy hiểm gần lối đi, nên có đèn thấp đánh dấu kèm lan can. Đèn chỉ cần đủ để thấy ranh giới, chiếu xuống mặt đất, không cần chiếu ra phía hồ.
Làm sao khách biết tắt đèn hiên để ngắm sao?
Đặt công tắc ngay ở hiên, dễ thấy, và nhắc khách khi nhận phòng hoặc bằng một tấm thẻ nhỏ trong phòng. Gợi ý khách tắt đèn cả trong phòng, đợi vài phút cho mắt quen bóng tối.
Khuôn viên tối có làm khách sợ không?
Nếu lối đi chính có đèn thấp đủ an toàn và khách được chỉ đường từ trước, phần lớn khách thấy dễ chịu. Có thể để sẵn đèn pin trong phòng cho khách muốn ra những góc không đèn.