Vườn tầng trên sườn đồi nhìn hồ Tà Đùng đẹp khi mỗi bậc vườn là một lớp tiền cảnh dẫn mắt xuống mặt nước, lối đi uốn theo đường đồng mức và mở ra khung nhìn ở những khúc rẽ, có vài chỗ dừng chân nhìn ra hồ, và cây trên các bậc được chọn theo độ cao để không bậc nào che bậc dưới. Cách làm ngược lại, mỗi bậc trồng kín cây cao, lối đi thẳng tắp xuống dốc, cho một khu vườn nhìn đâu cũng thấy lá mà không thấy hồ.
Đất quanh hồ phần lớn là đồi, nhà nghỉ thường đặt ở phần cao, phần đất dốc xuống phía hồ thành vườn. Bài này nói về vườn ấy theo góc khung nhìn và trải nghiệm đi dạo: chia bậc, đặt lối, chọn cây theo lớp, chỗ ngồi. Phần kỹ thuật giữ đất như kè, tường chắn, thoát nước cần người có chuyên môn và là chủ đề khác; ở đây chỉ nhắc những điểm liên quan tới cảnh.
Vì sao sườn dốc nhìn hồ là món quà cho vườn
Vườn trên đất bằng chỉ nhìn được một lớp. Vườn trên sườn dốc nhìn xuống hồ có nhiều lớp chồng lên nhau: cỏ dưới chân, bậc vườn phía dưới, ngọn cây ở bậc thấp hơn, mép đồi, rồi mặt nước, đảo, đồi xa. Mắt đi từ gần ra xa qua từng lớp, tạo cảm giác chiều sâu mà vườn phẳng không có.
Người đứng trên hiên nhà nhìn xuống thấy cả khu vườn trải ra như một bức tranh nhiều tầng, kết thúc bằng mặt hồ. Người đi dạo trong vườn thì mỗi bước xuống là một khung nhìn mới, gần nước hơn, thấy đảo rõ hơn. Đó là hai trải nghiệm khác nhau từ cùng một khu vườn.
Nhưng sườn dốc cũng là thứ khó: đất dễ xói khi mưa, đi lại mỏi chân, cây trồng ở bậc trên dễ che bậc dưới. Thiết kế vườn tầng là tận dụng cái hay và chế ngự cái khó cùng lúc.
Chia bậc vườn theo khung nhìn từ nhà
Trước khi chia bậc, đứng ở hiên và các chỗ ngồi chính trong nhà, nhìn xuống sườn đồi và hình dung từng lớp. Những bậc nằm ngay dưới tầm mắt, gần nhà, là tiền cảnh: nên thấp, gọn, có hoa hoặc cỏ đẹp. Những bậc ở giữa là trung cảnh: có thể có cây bụi, vài cây nhỏ, chỗ ngồi. Những bậc thấp nhất gần mép nước là lớp nối với hồ: cây ven nước, bãi cỏ thả.
Mỗi bậc không nhất thiết bằng nhau. Bậc rộng ở chỗ thoải, thành một bãi cỏ nhỏ để ngồi; bậc hẹp ở chỗ dốc, chỉ đủ cho một luống cây và lối đi. Đường viền bậc nên uốn theo đường đồng mức tự nhiên của đồi, không kẻ thẳng như ruộng bậc thang máy móc, để nhìn từ hồ lên vẫn thấy sườn đồi tự nhiên.
Việc san bậc, làm tường đỡ, thoát nước trên đất dốc cần người có kinh nghiệm và kỹ sư khi bậc cao. Ở góc cảnh quan, điều cần nhớ là mép mỗi bậc không nên là một bức tường cao trơ trọi nhìn từ dưới lên; tường thấp ốp đá, có cây rủ xuống, hoà vào sườn đồi hơn.
Lối đi uốn lượn, mở khung nhìn ở khúc rẽ
Lối đi thẳng từ nhà xuống hồ tiện nhưng nhàm, và trên dốc thì nguy hiểm vì quá dốc, nước mưa chảy thành dòng xói đất. Lối đi uốn theo sườn, dốc thoải, đổi hướng qua lại, vừa dễ đi vừa giữ đất, vừa tạo ra những khung nhìn bất ngờ.
Ở mỗi khúc rẽ, lối đi có thể quay mặt ra hồ: người đi đang thấy cây hai bên, rẽ một cái là mặt hồ mở ra phía trước. Kiến trúc cảnh quan gọi đây là kỹ thuật giấu rồi mở. Đặt một cây bụi cao vừa ở bên trong khúc rẽ để che tầm nhìn trước khi rẽ, rồi để trống phía ngoài khúc rẽ ra hồ.
Mặt lối đi nên nhám, có bậc ở chỗ dốc, rãnh thoát nước ngang để nước mưa không chạy dọc lối. Đá tự nhiên, gạch thô, gỗ chống trượt hợp với cảnh hơn bê tông láng. Lối đi chính nên đủ rộng cho hai người đi cạnh nhau, lối phụ có thể hẹp hơn.
Lối đi còn quyết định khách thấy vườn theo thứ tự nào. Nên để khung nhìn rộng nhất xuất hiện ở cuối hoặc ở giữa hành trình, không phơi hết ngay từ bậc đầu tiên, để mỗi bước xuống đều có điều mới.
Chọn cây theo lớp: thấp phía trên, cao phía dưới?
Nghe ngược đời nhưng trên sườn dốc nhìn xuống, nguyên tắc chọn cây khác vườn phẳng. Ở bậc trên gần nhà, cây phải thấp vì nằm ngay trong tầm mắt và che hết những gì phía sau. Ở bậc dưới xa nhà, cây có thể cao hơn vì đường nhìn chúc xuống đã đi qua trên ngọn của chúng, miễn là ngọn không vượt quá đường nhìn ra mặt nước.
Cách kiểm: ngồi ở chỗ ngồi chính, nhìn xuống chỗ định trồng cây ở bậc dưới, ước xem cây cao bao nhiêu thì ngọn chạm đường nhìn tới mép nước. Cây phải thấp hơn mức ấy khi trưởng thành. Càng xuống thấp, càng xa nhà, giới hạn chiều cao càng nới ra.
Mỗi bậc nên có một chủ đề cây rõ ràng: bậc cỏ hoa, bậc cây bụi, bậc cây ăn trái thấp, thay vì trộn lẫn mọi thứ. Nhìn từ trên xuống, các dải màu nối nhau như những lớp của cảnh, dẫn mắt ra hồ.
Tiền cảnh nhiều lớp làm hồ đẹp hơn
Một bức ảnh hồ không có tiền cảnh trông phẳng; có một khóm hoa, một mép cỏ, một cành cây ở gần, mặt hồ lập tức có chiều sâu. Vườn tầng là cách tạo tiền cảnh sống cho mọi khung nhìn từ nhà và từ vườn. Một dải cỏ lau phất phơ, một khóm hoa màu vàng hay tím, một tảng đá có rêu ở mép bậc đều có thể là tiền cảnh.
Tiền cảnh nên có màu và chất khác mặt hồ để tách lớp: hồ xanh lam, xanh lục, thì tiền cảnh có màu ấm như vàng, cam, đỏ đất, hoặc chất mềm như cỏ lau. Ở Tà Đùng, dã quỳ nở vàng cuối năm trên các sườn đồi là ví dụ tự nhiên của tiền cảnh đẹp.
Tiền cảnh không nên quá cao, quá dày. Một dải hoa cao ngang đầu gối người ngồi đã đủ làm khung dưới; cao hơn sẽ thành bức màn.
Chỗ dừng chân: ghế ở đúng chỗ đẹp
Vườn tầng dài cần những chỗ dừng chân, vừa để nghỉ khi đi lên dốc, vừa để ngắm. Chỗ dừng chân nên đặt ở chỗ khung nhìn mở rộng nhất trên lối đi: khúc rẽ ra hồ, một bậc rộng nhô ra, một mỏm đất có tầm nhìn khác hẳn từ nhà.
Mỗi chỗ dừng chân chỉ cần một băng ghế, một tảng đá phẳng, hoặc một sàn gỗ nhỏ. Ghế quay mặt ra hồ, lưng tựa vào sườn đồi hay khóm cây để có cảm giác được che chở. Có bóng mát thì ngồi được cả buổi trưa.
Chỗ dừng chân ở bậc thấp gần nước thường là chỗ khách thích nhất vì yên, xa nhà, gần mặt hồ, nghe được tiếng nước. Nhưng cũng là chỗ xa nhất, dốc nhất để quay lên. Đặt thêm một chỗ nghỉ giữa đường lên giúp khách lớn tuổi đi được tới đó.
Đừng đặt quá nhiều chỗ ngồi. Ba bốn chỗ dừng chân có ý đồ, mỗi chỗ một khung nhìn khác, giá trị hơn mười chiếc ghế rải khắp vườn. Khách sẽ có cảm giác khám phá: chỗ này nhìn đảo lớn, chỗ kia nhìn nhánh hồ có rừng, chỗ dưới cùng nghe nước vỗ.
Nhìn từ dưới hồ lên: vườn là mặt tiền của nhà
Người đi thuyền trên hồ, người ở các nơi ở bên kia, nhìn lên sườn đồi sẽ thấy khu vườn trước khi thấy ngôi nhà. Vườn tầng xanh, mềm, nối với rừng cây xung quanh làm cả sườn đồi đẹp; vườn tầng tường bê tông cao, đất trống, lối đi thẳng đỏ au làm sườn đồi như bị khoét.
Vì vậy khi làm vườn, nên một lần ra mặt hồ hoặc sang đồi đối diện nhìn lại. Những tường đỡ cao, mảng đất trống, mái nhà sáng chói sẽ hiện rõ từ xa; cây rủ trên tường, phủ xanh đất trống, giữ cây lớn quanh nhà là cách sửa.
Đây cũng là chuyện giữ cảnh chung: hồ Tà Đùng đẹp vì các sườn đồi quanh hồ còn xanh. Mỗi khu vườn được làm cẩn thận góp phần giữ cái đẹp ấy.
Màu vật liệu trong vườn cũng hiện rõ từ xa: mái chòi, ghế, lan can sơn trắng hay màu sáng thành những chấm nổi trên nền xanh. Gỗ để mộc, đá tự nhiên, sơn màu trầm giúp các chi tiết ấy chìm vào cảnh, chỉ hiện ra khi đến gần.
Vườn qua các giờ và các mùa
Vườn tầng nhìn hồ đổi sắc theo giờ. Sáng sớm, sương đọng trên cỏ ở các bậc thấp, những bậc gần nước chìm trong mây khi các bậc trên đã có nắng; chiều muộn, nắng xiên làm cỏ lau và hoa ở tiền cảnh sáng lên trên nền hồ tối dần. Chọn cây có lá, hoa bắt sáng đẹp khi nắng xiên cho các bậc tiền cảnh là cách làm vườn đẹp hơn vào đúng những giờ khách hay ngồi ngắm.
Theo mùa, mùa mưa vườn xanh đậm, cây lớn nhanh, cần tỉa thường xuyên để giữ lớp; mùa khô cỏ ngả vàng, một số cây rụng lá, đất dễ lộ ra. Vườn đẹp quanh năm cần vài loài giữ xanh mùa khô ở các bậc gần nhà, và tưới vừa đủ ở những bậc tiền cảnh quan trọng.
Mùa khô cũng là mùa nguy cơ cháy. Cỏ khô, lá khô trên sườn dốc gần nhà nên được dọn, cắt ngắn, tạo dải đất trống hay dải cây xanh ngăn lửa giữa vườn và rừng, rẫy xung quanh.
Những điểm giữ đất liên quan tới cảnh
Vườn trên dốc mà để đất xói thì không chỉ mất cây mà còn để lại những vệt đỏ trên sườn đồi nhìn từ xa. Vài điểm cảnh quan có thể giúp, bên cạnh phần kỹ thuật do người có chuyên môn lo:
- Phủ kín đất bằng cỏ, cây che phủ, lớp phủ hữu cơ; không để đất trống trên sườn dốc qua mùa mưa.
- Lối đi uốn theo đường đồng mức, có rãnh thoát nước ngang, không làm lối thẳng xuống dốc.
- Giữ cây bụi và cây có sẵn ở chỗ dốc nhất, không san sạch rồi trồng lại.
- Mép bậc trồng cây rễ chùm giữ đất, có thể rủ xuống che bớt tường đỡ.
- Làm theo từng giai đoạn, tránh đào xới cả sườn đồi cùng lúc ngay trước mùa mưa.
Phần kè, tường chắn, thoát nước lớn cần kỹ sư tính toán. Những điểm trên chỉ là phần cảnh quan hỗ trợ, không thay cho phần kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Vườn tầng có cần kè đá không?
Tuỳ độ dốc, chiều cao bậc và loại đất. Bậc thấp có thể giữ bằng cây và bờ đất đầm; bậc cao, đất yếu cần kè hoặc tường đỡ do người có chuyên môn tính. Ở góc cảnh quan, nên ốp đá tự nhiên và trồng cây rủ để kè hoà vào sườn đồi.
Lối đi trong vườn dốc nên làm bằng gì?
Đá tự nhiên, gạch thô, gỗ chống trượt hợp cảnh và đỡ trơn hơn bê tông láng. Quan trọng nhất là mặt nhám, có bậc ở chỗ dốc và rãnh thoát nước ngang để nước mưa không chảy dọc lối gây xói và trơn.
Có nên làm lối đi xuống tận mép hồ không?
Có thể, nếu đất của mình tới mép nước và an toàn. Cần lưu ý mép hồ thủy điện thay đổi theo mùa, bờ có thể sụt, nước sâu đột ngột. Lối xuống nên có điểm dừng an toàn, rào ở chỗ nguy hiểm và nhắc khách về trẻ nhỏ.
Bao lâu thì vườn tầng mới đẹp?
Cỏ và cây bụi phủ kín sau một hai mùa mưa nếu chăm đúng. Cây lớn làm khung cần nhiều năm hơn. Nên trồng cây che phủ đất ngay để giữ đất, rồi bổ sung dần theo từng lớp thay vì chờ làm xong cả vườn.
Có thể kết hợp vườn tầng với trồng rau, cây ăn trái không?
Được, và còn là nét riêng của vùng. Đặt luống rau, cây ăn trái thấp ở các bậc không nằm ngay trong tầm mắt chính, giữ bậc tiền cảnh gần nhà cho cỏ hoa thấp. Cây ăn trái lớn đặt ở bậc dưới xa hoặc hai bên khung nhìn.