Khi chụp sương và mây ở Tà Đùng bằng điện thoại, việc quan trọng nhất là kéo phơi sáng lên một chút: máy luôn cho rằng vùng trắng rộng là "quá sáng" và làm nó xám đi, nên sương mây trong ảnh thường đục và buồn hơn ngoài đời. Tiếp đó là lấy nét vào một vật đậm có đường viền rõ (một hòn đảo, một cây, mép đồi) thay vì để máy dò trong khoảng trắng, và thường xuyên lau ống kính vì hơi nước đọng lên mặt kính rất nhanh.
Phần đẹp nhất của một buổi sương thường đến lúc sương bắt đầu mỏng — khi các đảo hiện ra dần, nắng xuyên qua thành tia, lớp mây vỡ thành dải. Bài này nói về kỹ thuật chụp trong ba tình huống thường gặp ở Tà Đùng: đứng trên mây nhìn xuống, đứng trong sương dày, và lúc sương tan; cơ chế hình thành sương mây và cách đoán trước được bàn trong mục Mây, sương và ánh sáng.
Vì sao sương trong ảnh điện thoại hay bị xám
Hệ đo sáng của máy ảnh được thiết kế với giả định rằng cảnh trung bình có độ sáng ở mức xám vừa. Khi khung hình chủ yếu là màu trắng — tuyết, cát trắng, sương mù — máy nghĩ cảnh quá sáng và giảm phơi sáng để kéo nó về mức trung bình. Kết quả: sương trắng tinh khôi ngoài đời thành màu xám tro trong ảnh, các đảo thì tối sầm.
Cách sửa rất đơn giản: sau khi chạm lấy nét, kéo thanh phơi sáng lên khoảng nửa tới một nấc. Nhìn màn hình, dừng lại khi sương đã trắng sáng nhưng vẫn còn nếp gợn, chưa thành mảng trắng phẳng. Đây là trường hợp ngược với chụp trời nắng, khi ta thường kéo phơi sáng xuống.
Điều chỉnh này còn giúp giữ được cảm giác của buổi sáng: sương là thứ nhẹ, sáng, ẩm. Ảnh sương tối và xám mang cảm giác u ám, mưa gió, khác hẳn trải nghiệm thật. Nếu không chắc, chụp ba tấm với ba mức sáng khác nhau rồi chọn sau.
Ba tình huống sương mây hay gặp ở Tà Đùng
Đứng trên mây nhìn xuống. Người chụp ở trên đồi cao, lớp mây phẳng nằm dưới lòng hồ, các đảo cao nhô lên như đảo thật giữa biển trắng. Đây là cảnh nhiều người lên Tà Đùng để tìm. Trời phía trên thường trong, nắng sớm chiếu lên mặt mây. Chụp với ống chính hoặc tele để gom các đỉnh đảo nhô lên; khoá sáng vào mặt mây có nắng.
Đứng trong sương dày. Sương bò lên tận đồi, người chụp chìm trong màn trắng, tầm nhìn có khi chỉ vài chục mét. Không thấy hồ, nhưng lại hợp với ảnh tối giản: một cái cây mờ dần, hàng cà phê biến vào trắng, con đường đất đỏ tan vào sương. Chủ đề là những thứ gần, đường nét đơn giản.
Lúc sương tan. Nắng lên, sương rút dần khỏi đồi và mỏng đi trên mặt hồ, để lộ các đảo từng phần. Ánh sáng xuyên qua sương thành tia, màu sắc chuyển liên tục. Khoảnh khắc này ngắn và thay đổi nhanh, nên chụp liên tục, đừng chờ "lúc đẹp nhất" vì có khi nó vừa qua.
Lấy nét trong khoảng trắng
Điện thoại lấy nét tự động bằng cách tìm vùng có độ tương phản. Trong sương dày, mọi thứ đều nhạt và mềm, máy có thể dò qua dò lại không chốt, hoặc chốt nhầm vào những giọt nước lơ lửng sát ống. Biểu hiện là ảnh mềm nhũn, không có chỗ nào thật sắc.
Giải pháp là chủ động chọn điểm nét: chạm vào vật đậm nhất, có đường viền rõ nhất trong khung — mép một đảo tối, thân cây, cột rào. Giữ ngón tay để khoá nét và sáng. Khi đứng trên mây nhìn xuống, chạm vào đỉnh một hòn đảo nhô lên khỏi mặt mây. Nếu khung hình hoàn toàn trắng không có gì, hãy đổi khung: ảnh không có chủ đề rõ thì có nét cũng không cứu được.
Trong sương, độ sắc của ảnh luôn thấp hơn ngày trong, và đó là bản chất của cảnh. Đừng cố làm nét bằng thanh trượt độ nét khi chỉnh ảnh; nó chỉ làm sương lộ ra những hạt nhiễu thô. Ảnh sương đẹp là ảnh mềm có một điểm tựa rõ.
Hơi nước đọng trên ống kính và cách xử lý
Sáng sớm ở Tà Đùng, không khí gần như bão hoà hơi nước. Điện thoại vừa lấy ra từ túi áo ấm, hay từ trong phòng ra, thường lạnh hơn hoặc ấm hơn không khí, hơi nước ngưng lên mặt kính thành một lớp mờ. Ảnh chụp qua lớp mờ đó có quầng sáng loang và mất tương phản, nhìn giống sương nhưng không phải sương.
Cách nhận biết: nhìn vào mặt kính camera dưới ánh sáng nghiêng, nếu thấy lớp mờ hoặc các giọt li ti thì phải lau. Mang theo một miếng vải sợi nhỏ sạch, khô, để trong túi kín. Đừng lau bằng vạt áo ướt sương hay khăn giấy thô — chỉ làm vệt nước loang thêm hoặc xước lớp phủ ống kính.
Nếu đọng lại liên tục, để máy ngoài không khí vài phút cho cân bằng nhiệt độ rồi mới chụp. Trong những sáng có mưa phùn lẫn sương, che máy dưới vành mũ hay ô nhỏ giữa các lần bấm. Chi tiết về giữ máy khô ráo có trong bài riêng của mục này.
Bố cục cho ảnh sương mây
Ít là nhiều. Sương xoá bớt chi tiết, nên ảnh sương hợp với bố cục tối giản: một chủ đề, nhiều khoảng trống. Đừng cố nhét thêm thứ gì vào khung.
Tìm các lớp nhạt dần. Khi sương mỏng, các đảo và đồi ở xa nhạt dần theo khoảng cách, tạo ra dãy lớp như tranh thuỷ mặc. Ống tele gom các lớp lại làm hiệu ứng rõ hơn.
Dùng một vật đậm làm neo. Một hòn đảo tối, một cái cây đứng riêng, một người mặc áo màu đậm quay lưng — chúng giữ cho ảnh không trôi nổi trong màu trắng.
Giữ trời hoặc không giữ. Khi đứng trên mây, dải trời xanh phía trên làm nổi màu trắng của mây. Khi đứng trong sương, trời và sương lẫn vào nhau; cắt trời đi, tập trung vào vật gần.
Đừng quên tiền cảnh ẩm. Cỏ đọng sương, mạng nhện đính giọt nước, lá cà phê ướt — những chi tiết này kể về độ ẩm của buổi sáng tốt hơn mọi mô tả.
Màu của sương và khi chỉnh ảnh
Sương buổi sáng có màu, tuỳ ánh sáng: trước bình minh hơi lam, lúc mặt trời mới lên có thể ửng hồng hoặc vàng nhạt, giữa buổi thì trắng trung tính. Chế độ cân bằng trắng tự động của điện thoại thường "sửa" hết các sắc này về trắng xám. Nếu thấy ảnh mất màu so với mắt nhìn, chỉnh nhẹ nhiệt độ màu khi về: kéo ấm lên cho ảnh nắng sớm, kéo lạnh nhẹ cho ảnh trước bình minh.
Khi chỉnh, tránh tăng độ tương phản và độ trong (clarity, dehaze) quá tay. Những công cụ này làm sương mỏng đi, đảo rõ hơn, nhưng lạm dụng sẽ biến cảnh sương mờ ảo thành ảnh ngày trong bị nhuộm xám. Nếu muốn giữ cảm giác sương, chỉnh vừa phải: tăng sáng tổng thể một chút, hạ vùng tối nhẹ để các đảo có khối, giữ sương trắng.
Một mẹo: so ảnh đã chỉnh với ký ức của chính mình về buổi sáng đó. Nếu ảnh trông "đẹp hơn" nhưng không còn giống nơi mình đã đứng, có lẽ đã chỉnh quá tay.
An toàn khi đi chụp trong sương
Sương dày làm giảm tầm nhìn trên đường đồi, đường đất đỏ ướt rất trơn. Đi chậm, mang đèn pin hoặc đèn đội đầu nếu đi từ lúc trời còn tối, mặc áo có màu dễ nhìn thấy. Khi đi xe máy trên đường đèo trong sương, bật đèn và giữ tốc độ thấp; nhiều đoạn đường quanh hồ có khúc cua và dốc.
Không đứng sát mép dốc để lấy khung khi sương che mất phía dưới — không nhìn thấy mép đất là không biết mình đang đứng cách nó bao xa. Đi theo đường mòn có sẵn, không băng qua rẫy vườn của người dân. Khi sương tan, cảnh đẹp có khi chỉ trong vài phút; đừng vì vội mà chạy trên sườn đồi trơn.
Cuối cùng, sương sớm đi kèm cái lạnh và ẩm. Mặc đủ ấm, mang áo khoác chống thấm nhẹ; tay lạnh cóng thì khó thao tác điện thoại, và pin cũng tụt nhanh hơn khi máy lạnh.
Chuẩn bị tối hôm trước cho một buổi chụp sương
Buổi chụp sương bắt đầu từ tối hôm trước. Sạc đầy điện thoại và sạc dự phòng, dọn bớt dung lượng máy vì buổi sáng đẹp có thể chụp vài trăm tấm. Đặt sẵn quần áo ấm, áo khoác nhẹ chống thấm, giày đế bám, đèn pin và miếng vải lau ống kính ở chỗ dễ lấy. Kiểm trước đường tới điểm định đứng lúc còn sáng, để sáng mai đi trong tối không lạc hay phải dò dẫm trên sườn đồi trơn.
Nhìn trời trước khi ngủ cũng có ích: đêm quang, gió lặng, buổi chiều có mưa là những dấu hiệu người quen đi săn mây hay nhắc tới. Nhưng không có gì chắc chắn; dù dự đoán tốt, có sáng vẫn trong veo, có sáng sương dày đến mức không thấy gì. Chuẩn bị tinh thần cho cả hai và có sẵn phương án: trời trong thì chụp lớp đồi và ánh sáng sớm, sương dày thì chụp ảnh tối giản ở gần.
Sáng ra, có mặt ở điểm đứng trước khi trời sáng rõ. Phần lớn biến chuyển đẹp của sương xảy ra từ lúc trời hửng tới khi nắng lên được một quãng. Tới muộn nửa tiếng có khi chỉ còn những dải mây đang tan cuối cùng. Dành vài phút đầu để quan sát lớp sương nằm ở đâu, di chuyển theo hướng nào, rồi mới chọn khung.
Ghi lại sự chuyển động của sương
Sương mây không đứng yên. Chúng trôi qua các khe đồi, tràn qua đỉnh đảo thấp, tan ra từng mảng khi nắng chạm vào. Một bức ảnh tĩnh chỉ bắt được một khoảnh khắc; muốn ghi lại sự chuyển động, có thể quay một đoạn video ngắn hoặc dùng chế độ tua nhanh thời gian (timelapse) có sẵn trên điện thoại, đặt máy trên chân máy trong mười tới hai mươi phút.
Với ảnh tĩnh, chế độ ảnh động hoặc ảnh sống trên một số máy cho phép chọn hiệu ứng phơi sáng dài, làm sương trôi thành dải mềm mại. Hiệu ứng này cần máy đứng yên tuyệt đối, nên chỉ dùng khi có chân máy hoặc tựa máy chắc chắn.
Đừng quên rằng chính lúc sương đang chuyển là lúc ánh sáng thay đổi nhanh nhất. Chụp liên tục từng loạt nhỏ, mỗi loạt cách nhau một hai phút, thay vì đợi một khoảnh khắc hoàn hảo. Về xem lại, anh chị sẽ có cả một chuỗi ảnh kể lại buổi sáng, và tấm đẹp nhất thường là tấm mình không nghĩ là đẹp khi bấm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ảnh sương mù chụp bằng điện thoại bị xám?
Vì máy đo sáng coi vùng trắng rộng là quá sáng và giảm phơi sáng để kéo về mức trung bình. Chạm lấy nét rồi kéo thanh phơi sáng lên nửa tới một nấc, sương sẽ trắng lại như ngoài đời.
Làm sao lấy nét khi chụp trong sương dày?
Chạm và giữ vào vật đậm có đường viền rõ nhất trong khung như mép đảo, thân cây, cột rào để khoá nét. Nếu khung chỉ toàn màu trắng không có vật gì, nên đổi khung khác có điểm tựa rõ ràng.
Ống kính điện thoại bị mờ hơi nước buổi sáng thì làm sao?
Lau bằng vải sợi nhỏ sạch và khô, để máy ngoài không khí vài phút cho cân bằng nhiệt độ. Không lau bằng áo ướt hay khăn giấy thô vì dễ loang vệt và xước lớp phủ ống kính.
Lúc nào chụp sương mây ở Tà Đùng đẹp nhất?
Thường là lúc sương bắt đầu mỏng sau khi nắng lên: đảo hiện ra dần, nắng xuyên qua thành tia, mây vỡ thành dải. Khoảnh khắc này ngắn và thay đổi nhanh, nên có mặt sớm và chụp liên tục.
Có nên tăng độ trong (dehaze) khi chỉnh ảnh sương không?
Chỉ tăng nhẹ. Tăng nhiều sẽ biến sương mờ ảo thành ảnh ngày trong bị nhuộm xám và lộ nhiễu. Muốn giữ cảm giác sương thì tăng sáng tổng thể một chút và giữ sương trắng.
Đi chụp sương sớm ở Tà Đùng cần chú ý an toàn gì?
Đường đất đỏ ướt rất trơn và sương làm giảm tầm nhìn. Đi chậm, mang đèn, mặc áo dễ nhìn thấy, không đứng sát mép dốc khi sương che phía dưới và không băng qua vườn rẫy của người dân.