Ngược sáng là khi mặt trời nằm phía trước người chụp, chiếu thẳng vào ống kính. Ở hồ Tà Đùng, đây là lúc mặt nước biến thành một dải lấp lánh và các đảo hiện ra thành những bóng sẫm có viền sáng — kiểu ảnh rất mạnh nếu biết cách. Mấu chốt là khoá sáng vào vùng sáng (trời hoặc vệt nắng trên nước), chấp nhận để đảo và đồi tối thành bóng, che bớt mặt trời bằng mép một cây hay một đảo, và giữ ống kính thật sạch để tránh các vệt loé sáng.
Người mới chụp thường làm ngược lại: chạm vào hòn đảo tối để "cho sáng lên", và nhận về một tấm trời trắng xoá, mặt nước cháy, đảo xám nhờ. Bài này giải thích vì sao điện thoại khó chụp ngược sáng, ba kiểu ảnh ngược sáng hợp với cảnh hồ, cách thao tác từng bước và những lỗi nên tránh. Phần về chọn hướng đứng giúp anh chị chủ động: muốn ảnh ngược sáng hay thuận sáng, chỉ cần biết mặt trời ở đâu lúc mình tới điểm ngắm.
Vì sao ngược sáng khó với điện thoại
Cảm biến máy ảnh chỉ ghi được một khoảng sáng tối nhất định trong một lần chụp. Mắt người thì liên tục điều chỉnh, nên khi đứng nhìn hoàng hôn trên hồ, ta vẫn thấy cả màu trời lẫn chi tiết cây cỏ trên đảo. Khi mặt trời nằm trong khung, khoảng chênh giữa vùng sáng nhất và tối nhất vượt xa khả năng của cảm biến nhỏ trên điện thoại. Máy buộc phải hy sinh một phía.
Các điện thoại đời mới dùng HDR: chụp liền nhiều ảnh với mức sáng khác nhau rồi ghép lại, giữ chi tiết cả vùng sáng lẫn vùng tối. Kỹ thuật này cứu được nhiều tình huống, nhưng khi chênh sáng quá lớn, kết quả thường thành ra kỳ quặc: đảo xám bệt, trời quanh mặt trời có quầng loang, màu nhợt. Một bức ảnh ngược sáng đẹp thường không cố cứu tất cả. Nó chọn: giữ màu trời và ánh nước, để phần còn lại thành hình khối tối.
Hiểu điều này rồi, ngược sáng không còn là "điều kiện xấu" mà là một lựa chọn sáng tạo. Ảnh thuận sáng kể về màu sắc và chi tiết; ảnh ngược sáng kể về hình dáng, ánh sáng và không khí. Hồ Tà Đùng có cả hai thứ đó, và những đảo tròn trịa nổi trên nước là hình khối rất đẹp khi chỉ còn là bóng.
Ba kiểu ảnh ngược sáng hợp với cảnh hồ
Bóng đảo trên nền trời vàng. Mặt trời thấp, sắp lặn hoặc vừa mọc; các đảo và đồi chỉ còn là đường viền sẫm xếp lớp, trời và mặt nước mang màu vàng cam. Hình dáng đảo phải rõ, tách nhau; nếu hai đảo dính vào nhau thành một khối, dịch chỗ đứng.
Dải lấp lánh trên mặt nước. Mặt trời còn cao hơn một chút, chiếu xuống mặt hồ gợn sóng, tạo ra con đường ánh sáng chạy từ chân trời về phía người chụp. Đây là kiểu ảnh rất "Tà Đùng" vì mặt hồ rộng; một chiếc thuyền nhỏ hay một đảo nằm trên dải sáng sẽ thành điểm nhấn.
Viền sáng và tia nắng qua sương. Sáng sớm có sương hoặc bụi nhẹ, nắng xuyên qua tán cây hay khe giữa hai đảo thành những tia sáng có thể nhìn thấy. Cỏ, mạng nhện, ngọn lau ở tiền cảnh bắt được viền sáng rất đẹp. Kiểu này cần đứng sao cho có vật che bớt mặt trời.
Thao tác chụp ngược sáng, từng bước
Làm theo trình tự dưới đây khi mặt trời nằm trong hoặc sát khung hình.
- Tắt bộ lọc, giữ HDR ở chế độ tự động (mặc định trên phần lớn máy).
- Chạm và giữ vào vùng trời sáng vừa — không phải ngay mặt trời, mà là vùng trời cách nó một chút, hoặc vệt sáng trên mặt nước — để khoá nét và sáng.
- Kéo thanh phơi sáng xuống cho tới khi trời có màu rõ và vùng quanh mặt trời không còn loang trắng quá rộng.
- Đặt mặt trời ở rìa khung hoặc nấp sau mép một đảo, một thân cây, một mỏm đồi. Chỉ để lộ một phần đĩa mặt trời là đẹp nhất.
- Kiểm các bóng sẫm: hình dáng có rõ, có tách nhau không. Dịch người sang trái phải để các đảo không chồng lên nhau.
- Chụp nhiều tấm với vài mức phơi sáng khác nhau, vì màn hình ngoài trời khó đánh giá chính xác.
Nếu muốn giữ lại chút chi tiết ở đảo, kéo phơi sáng lên nhẹ và chụp thêm một tấm. Khi về, so sánh: tấm tối hơn thường có không khí hơn, tấm sáng hơn có nhiều thông tin hơn. Chỉnh vùng tối sáng lên một chút trong ứng dụng ảnh thường là cách dung hoà tốt.
Loé sáng ống kính và cách trị
Khi mặt trời chiếu thẳng vào ống, ánh sáng phản xạ qua lại giữa các thấu kính tạo ra những đốm, vòng tròn, vệt màu xanh tím chạy ngang ảnh — gọi là loé sáng (flare). Điện thoại có nhiều ống kính nhỏ xếp sát nhau, lại hay có vân tay và bụi trên mặt kính, nên loé sáng xuất hiện rất dễ. Một vệt mỡ từ ngón tay đủ làm cả vùng quanh mặt trời mờ đục như có sương.
Cách trị đầu tiên là lau ống kính bằng vải mềm sạch trước mỗi buổi chụp ngược sáng, và lau lại sau khi cho máy vào túi quần, túi áo. Cách thứ hai là che: đặt mặt trời sau một vật, hoặc dùng bàn tay che phía trên ống như vành mũ (cẩn thận để tay không lọt vào khung). Cách thứ ba là dịch máy chút ít — vị trí đốm loé thay đổi khi nghiêng máy, có thể đẩy nó vào vùng tối hoặc ra khỏi khung.
Ốp lưng điện thoại cũng có thể gây loé: viền ốp nhô cao sát ống kính đôi khi phản chiếu ánh nắng vào ống. Nếu thấy vệt sáng lạ ở một góc ảnh mỗi lần ngược sáng, thử tháo ốp ra chụp lại. Một số tấm có loé sáng nhẹ lại có cảm giác ấm và thật; không cần xoá bằng mọi giá, chỉ cần nó không che mất chủ đề.
Chọn hướng đứng: chủ động ngược sáng hay thuận sáng
Ngược sáng hay thuận sáng phụ thuộc vào hướng mặt trời so với hướng mình nhìn ra hồ. Mặt trời mọc phía đông, lặn phía tây, và ở vĩ độ của Tây Nguyên, nó lệch về phía nam hoặc bắc tuỳ mùa. Nếu điểm ngắm nhìn ra hồ về phía tây, cuối chiều sẽ là ngược sáng; buổi sáng thì nắng chiếu từ sau lưng, cảnh thuận sáng với màu xanh rõ.
Trước khi đi, mở ứng dụng bản đồ hoặc ứng dụng theo dõi hướng mặt trời, xem điểm định tới nhìn ra hồ theo hướng nào. Nhiều ứng dụng ảnh phong cảnh có chức năng vẽ đường mặt trời mọc lặn theo ngày; chỉ cần biết đại khái là đủ để quyết định đến sáng hay đến chiều.
Ngay tại chỗ, cách đơn giản nhất là nhìn bóng mình. Bóng đổ về phía hồ nghĩa là thuận sáng; bóng đổ về sau lưng nghĩa là ngược sáng. Bóng đổ sang ngang là ánh sáng bên — kiểu ánh sáng làm các đảo nổi khối rõ nhất, một mặt sáng một mặt tối. Nhiều người chụp phong cảnh coi ánh sáng bên là đẹp nhất, và nó thường dễ chụp hơn ngược sáng nhiều.
Lúc nắng gắt giữa ngày: ngược sáng nên tránh
Ngược sáng đẹp khi mặt trời thấp, ánh sáng có màu và xiên qua lớp không khí dày. Giữa ngày, mặt trời cao và trắng gắt; nếu đứng nhìn về phía nó, mặt hồ cháy thành mảng chói lóa, các đảo không có viền sáng mà chỉ xám đục. Đây là lúc nên quay lưng về phía mặt trời, chụp thuận sáng để lấy màu nước, hoặc tạm cất máy.
Cũng đừng nhìn thẳng vào mặt trời qua màn hình hay bằng mắt thường quá lâu khi đang canh khung. Đeo kính râm khi canh ảnh ngược sáng trên mặt nước, vì ánh phản chiếu từ hồ chói hơn người ta tưởng, nhất là trên đồi trống không có bóng râm.
Một lưu ý thực tế nữa: điện thoại để lâu dưới nắng gắt có thể nóng lên, máy tự giảm độ sáng màn hình hoặc tạm khoá camera. Che máy trong bóng râm hoặc túi khi không chụp, và đừng đặt nó trên mặt đá nóng. Buổi chụp ngược sáng đẹp nhất thường rơi vào lúc nắng đã dịu, nên cũng không cần đứng giữa trưa chờ đợi.
Những lỗi hay gặp khi chụp ngược sáng ở hồ
Lỗi thứ nhất là cố làm sáng mọi thứ, dẫn tới ảnh xám bệt, mất cả màu trời lẫn độ tương phản. Chọn một phía để giữ. Lỗi thứ hai là để mặt trời nằm giữa khung trên nền trời trống: nó thành một vòng trắng chói to, xung quanh loang lổ. Đặt nó ở rìa hoặc sau vật che.
Lỗi thứ ba là bóng sẫm không có hình rõ. Một khối đồi lẫn với cây cối rối rắm không đọc được thành hình. Bóng đẹp là bóng có đường viền sạch: một hòn đảo tròn, một cây đứng riêng, một người đứng thẳng nhìn ra hồ. Lỗi thứ tư là đường chân trời nghiêng — trong ảnh ngược sáng, đường mép nước là đường sáng mạnh nhất, nghiêng một chút cũng thấy rõ.
Cuối cùng là chỉnh ảnh quá tay: kéo vùng tối lên quá mức để "thấy hết" làm ảnh mất không khí và lộ nhiễu. Ảnh ngược sáng đẹp vì có vùng tối; cứ giữ chúng tối.
Đưa người và vật vào ảnh ngược sáng
Ảnh ngược sáng hợp với dáng người hơn mặt người. Một người đứng trên mỏm đồi nhìn ra hồ, giơ tay, ngồi bó gối, hay đi trên con đường mòn với ánh nắng phía trước — tất cả đều thành hình bóng rõ nét trên nền trời vàng hoặc mặt nước lấp lánh. Vì mặt không thấy rõ, người được chụp cũng thoải mái hơn, và ảnh tự nhiên đi theo hướng kể chuyện thay vì chân dung.
Để hình bóng người đẹp, đặt người lên nền sáng nhất — trời hoặc vệt nắng trên nước — không để thân người chồng lên đảo tối, vì tối chồng tối sẽ mất hình. Tách tay chân khỏi thân: một cánh tay giơ lên, hai chân bước rộng, khoảng trống giữa hai người đứng cạnh nhau. Hạ máy thấp để người cao hơn đường chân trời.
Vật cũng vậy: một chiếc ghế gỗ trên hiên, một cây đơn độc, chiếc xe máy đỗ bên đường đồi, khung tháp ngắm. Khi chọn, nghĩ xem hình bóng của nó có nhận ra được không. Một cái cây có tán rõ thì đẹp; một bụi rậm lùm xùm thì chỉ là vết đen. Ngược sáng là bài tập nhìn hình khối: nhìn cảnh bằng cách nheo mắt, chỉ còn mảng sáng và mảng tối, bố cục nào vẫn đẹp khi nheo mắt sẽ đẹp khi ngược sáng.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ngược sáng bằng điện thoại thì khoá sáng vào đâu?
Khoá vào vùng trời sáng vừa cạnh mặt trời hoặc vào vệt sáng trên mặt nước, không phải vào đảo tối. Sau đó kéo phơi sáng xuống cho tới khi trời giữ được màu. Đảo và đồi sẽ thành bóng sẫm, đó là điều nên chấp nhận.
Làm sao tránh các đốm loé sáng khi chụp về phía mặt trời?
Lau sạch ống kính, che mặt trời sau một đảo hoặc thân cây, dùng tay che phía trên ống như vành mũ, hoặc nghiêng máy chút ít để đẩy đốm loé ra khỏi chủ đề. Thử tháo ốp lưng nếu viền ốp nhô cao sát ống.
Ở hồ Tà Đùng nên chụp ngược sáng vào lúc nào?
Lúc mặt trời thấp: khoảng sau bình minh và cuối chiều trước hoàng hôn. Khi đó ánh sáng có màu, mặt nước lấp lánh và đảo có viền sáng. Giữa trưa nên tránh vì ánh sáng gắt làm ảnh xám và chói.
Có nên bật HDR khi chụp ngược sáng không?
Nên để HDR tự động như mặc định. Nó giúp giữ chi tiết vùng sáng và tối ở mức vừa phải. Nhưng khi chênh sáng quá lớn, vẫn cần tự kéo phơi sáng xuống và chấp nhận phần tối thành bóng để ảnh có không khí.
Làm sao biết điểm ngắm sẽ thuận sáng hay ngược sáng?
Xem hướng nhìn ra hồ trên ứng dụng bản đồ: nhìn về phía tây thì chiều ngược sáng, sáng thuận sáng; nhìn về phía đông thì ngược lại. Tại chỗ, bóng mình đổ về phía hồ là thuận sáng, đổ ra sau lưng là ngược sáng.
Có hại mắt khi canh ảnh ngược sáng trên mặt hồ không?
Nhìn thẳng mặt trời và ánh phản chiếu mạnh trên nước trong thời gian dài có thể gây khó chịu và hại mắt. Đeo kính râm, không nhìn chằm chằm vào mặt trời, và chỉ canh khung trong thời gian ngắn.