Giữ cảnh đẹp Tà Đùng: vì sao khung nhìn hồ là của chung và mất đi bằng cách nào

Khung nhìn ra hồ Tà Đùng là tài sản chung: không ai sở hữu mặt hồ, các đảo nhỏ, lớp đồi và bầu trời phía trên, nhưng ai đứng trên đồi cũng được hưởng, và chỉ cần vài người vô ý là mọi người cùng mất. Cảnh ở đây hiếm khi bị phá trong một đêm. Nó mòn dần qua những thứ nhỏ: túi rác dưới gốc cây ở điểm ngắm, làn khói đốt rác chiều mùa khô, một mái tôn mới chói nắng giữa đồi xanh, một ngọn đèn pha chiếu thẳng xuống mặt nước lúc nửa đêm.

Bài này là bài mở đầu cho chuyên mục Giữ cảnh đẹp chung của Tà Đùng View. Nó gom lại sáu cách một khung nhìn đẹp xuống cấp, nói rõ phần nào khách đi ngắm làm được, phần nào thuộc về chủ nhà, chủ quán, chủ đất quanh hồ, và phần nào cần cả cộng đồng thống nhất. Mỗi cách đều có bài riêng đi sâu trong chuyên mục.

Vì sao gọi khung nhìn là tài sản chung

Một lô đất có sổ, một căn nhà có chủ, nhưng thứ làm cho lô đất ấy và căn nhà ấy đáng giá ở Tà Đùng lại nằm ngoài ranh giới của chúng. Đó là mặt hồ phẳng với những đảo cây xanh nhô lên, là các lớp đồi xếp chồng nhạt dần về phía chân trời, là màn sương buổi sớm phủ lên lòng hồ. Không chủ đất nào làm ra được những thứ ấy, và cũng không chủ đất nào giữ được chúng một mình.

Kinh tế học gọi loại tài sản này là của chung: ai cũng dùng được, khó loại trừ người khác, nhưng mỗi người dùng một cách vô ý thì phần còn lại cho người sau ít đi. Một người vứt chai nhựa ở điểm ngắm không thấy mình làm hỏng gì lớn, nhưng một trăm người làm thế thì bức ảnh nào chụp từ đó cũng lẫn rác. Một nhà dựng mái xanh dương chói không thấy mình che gì, nhưng mười nhà như thế thì sườn đồi đối diện không còn là đồi.

Hiểu như vậy để thấy giữ cảnh không phải việc của riêng chính quyền hay của riêng người làm du lịch. Người đi ngắm giữ phần dấu chân của mình. Người làm nhà, mở quán giữ phần công trình của mình. Người dân sống quanh hồ, vốn là người ở lâu nhất, là người hưởng và cũng chịu thiệt nhiều nhất khi cảnh xuống cấp.

Sáu cách một khung nhìn đẹp mất đi

Bảng dưới gom các nguyên nhân hay gặp nhất quanh hồ, ai gây ra thường xuyên nhất và việc giữ lại ở mức đơn giản nhất. Mỗi dòng có bài riêng trong chuyên mục:

Điểm chung của cả sáu dòng là không có dòng nào cần tiền lớn hay kỹ thuật cao để giữ. Thứ cần là biết trước và nhắc nhau. Phần lớn người làm hỏng cảnh không cố ý, họ chỉ chưa nghĩ rằng việc nhỏ của mình cộng với việc nhỏ của người khác thì thành chuyện lớn.

Cảnh ở Tà Đùng mong manh hơn ta nghĩ

Vẻ đẹp của hồ Tà Đùng đến từ sự đồng nhất: màu xanh của rừng và cà phê trên đảo, màu nước hồ, màu trời. Chính sự đồng nhất ấy làm một vật lạ nổi bật rất nhanh. Ở phố biển nhiều màu sắc, thêm một tấm biển hiệu không ai để ý; ở một sườn đồi xanh đều, một mảng màu lạ nhìn thấy từ rất xa, và người chụp ảnh nào cũng phải tìm cách cắt nó ra khỏi khung.

Thứ hai, các điểm ngắm đẹp thường hẹp. Một đỉnh đồi nhìn trọn hồ có khi chỉ là một khoảng đất trống vài chục bước chân. Khi khách đông lên, dấu chân, rác và lối mòn dồn vào đúng khoảng ấy, nên chỉ vài mùa là cỏ trụi, đất đỏ lộ ra, mưa xuống thì rửa trôi. Cảnh nhìn ra vẫn đẹp, nhưng chỗ đứng để nhìn thì xấu đi.

Thứ ba, cảnh ở đây đổi theo mùa và theo ngày. Mùa khô, khói và bụi làm mờ xa cảnh; mùa mưa, bờ đất bị xói thành vết đỏ trên sườn đồi. Một tác động nhỏ trùng vào lúc cảnh đang yếu thì để lại vết lâu hơn nhiều so với cùng tác động ấy vào lúc thuận.

Khách đi ngắm giữ được gì

Mang rác của mình về chỗ ở. Điểm ngắm trên đồi hiếm khi có thùng rác, và nếu có cũng ít khi được thu gom đều. Một túi nhỏ bỏ sẵn trong ba lô để đựng vỏ chai, giấy lau, que kem là đủ. Đừng nhét rác vào bụi cây hay khe đá, vì đó là chỗ mưa và gió sẽ kéo nó ra lại.

Đi trên lối có sẵn. Muốn có góc chụp lạ, nhiều người bước ra mép đồi hoặc băng qua vườn. Một lần thì không sao, nhưng ảnh đẹp được chia sẻ thì người khác đi theo, lâu dần thành lối mòn mới, rồi xói lở khi mưa.

Không đốt lửa ngoài chỗ được phép. Đồi cỏ mùa khô bắt lửa rất nhanh, và một vệt cháy đen trên sườn đồi nhìn thấy từ khắp mặt hồ. Đun nước pha cà phê bằng bếp ga mini thì làm trên nền đất trống, có người canh, xong việc kiểm lại.

Xin phép trước khi chụp người và vào đất có chủ. Vườn cà phê, rẫy, sân nhà dân không phải phim trường. Hỏi một câu trước khi bước vào hoặc trước khi giơ máy lên là cách giữ cho người dân còn muốn đón khách.

Người làm nhà, mở quán quanh hồ giữ được gì

Chọn màu và vật liệu không đánh nhau với cảnh. Mái màu trầm như nâu đất, xám đá, xanh rêu nhìn từ xa hoà vào đồi; mái tôn sáng, mái đỏ tươi, xanh dương thì nổi lên như một đốm. Đây là lựa chọn gần như không tốn thêm tiền mà khác biệt rất lớn với khung nhìn của cả vùng.

Giữ chiều cao và chừa khoảng trống. Một khối nhà cao, dài chắn ngang triền đồi sẽ che view của nhà phía sau và cắt đường chân trời của người nhìn từ hồ. Chia khối nhỏ, xếp so le theo đường đồng mức, chừa khoảng xanh giữa các khối là cách giữ view cho cả mình lẫn hàng xóm.

Đèn hướng xuống, ánh ấm, có giờ tắt. Đèn pha chiếu ngang ra hồ làm loá mắt người bên kia và xoá luôn bầu trời đêm. Đèn sân vườn thấp, chụp che phía trên, ánh vàng ấm đủ để đi lại an toàn mà không biến sườn đồi thành một mảng sáng trắng.

Không xử lý rác bằng cách đốt. Cơ sở đón khách sinh nhiều rác hơn hộ gia đình. Phân loại, gom và chở ra điểm thu gom theo lịch của xã thì mất công hơn đốt, nhưng khói đốt rác chiều tối bay đúng vào giờ khách ngồi ngắm hoàng hôn.

Khi thấy cảnh bị xâm hại thì làm gì

Phần lớn tình huống chỉ cần một lời nhắc nhẹ: một nhóm bạn quên túi rác, một người bước ra mép dốc để chụp, một chiếc flycam bay thấp qua sân nhà dân. Nhắc bằng giọng của người cùng đi ngắm, không giọng phán xét, thường được đón nhận tốt hơn nhiều người nghĩ. Nhặt giúp một túi rác ở điểm ngắm, chụp lại tấm ảnh trước và sau, cũng là cách nhắc mà không cần nói.

Với những việc lớn hơn như đổ rác thành bãi, đốt cháy sườn đồi, san đồi xây dựng mà có dấu hiệu sai phép, kênh đúng là báo cho chính quyền xã Tà Đùng, nơi có trách nhiệm quản lý trật tự xây dựng, môi trường và phòng cháy trên địa bàn. Báo kèm vị trí, thời gian, ảnh chụp khách quan thì dễ xử lý hơn một bài đăng giận dữ trên mạng.

Điều không nên làm là tự ý xử lý thay: nhổ cọc, phá rào, đăng ảnh kèm tên tuổi người khác khi chưa rõ sự việc. Giữ cảnh chung cần sự đồng thuận lâu dài của người sống quanh hồ, và sự đồng thuận ấy dễ mất khi người ngoài đến rồi phán xét.

Giữ cảnh cũng là giữ sinh kế

Với nhiều hộ quanh hồ, khách lên ngắm cảnh là nguồn thu thêm bên cạnh cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái: bán nước ở điểm ngắm, chở khách, cho thuê phòng, bán nông sản. Nguồn thu này sống nhờ một điều kiện duy nhất là cảnh còn đẹp. Một điểm ngắm đầy rác, một mặt hồ mờ khói, một sườn đồi lổn nhổn mái tôn thì khách chụp một lần rồi không quay lại, và không giới thiệu cho ai.

Ngược lại, những vùng giữ được cảnh lâu năm thường giữ được cả khách quay lại. Người ta không chỉ nhớ một tấm ảnh, mà nhớ cảm giác bước lên đồi thấy cỏ sạch, ngồi uống cà phê không ngửi mùi khói, đêm về thấy sao chứ không thấy đèn pha. Đó là thứ không quảng cáo nào thay được.

Vì vậy Tà Đùng View xem chuyện giữ cảnh không phải lời răn đạo đức mà là chuyện thực tế: cảnh còn thì khách còn, khách còn thì người dân và người làm dịch vụ quanh hồ còn có việc. Các bài tiếp theo trong chuyên mục đi vào từng nguyên nhân, với việc cụ thể cho từng phía.

Lúc nào cảnh dễ tổn thương nhất

Cảnh quanh hồ không chịu tác động đều suốt năm. Cuối mùa khô là lúc yếu nhất: cỏ trên đồi đã vàng khô, bắt lửa dễ; đất trơ trên các lối mòn bở ra thành bụi; nước hồ thường rút, để lộ dải bờ đất đỏ quanh các đảo và ven bờ. Một đám cháy, một vết đào hay một bãi rác vào lúc này nổi bật hơn hẳn, và phải chờ nhiều tháng mưa mới được che lại.

Đầu mùa mưa là lúc yếu thứ hai, theo cách khác. Những trận mưa lớn đầu mùa rơi xuống mặt đất đã bị dẫm chặt hoặc bị cày xới, nước chảy tràn thành rãnh, kéo đất đỏ xuống dốc và ra hồ. Lối mòn mới mở trong mùa khô, chỗ đất mới san để làm nhà, thường thành vết xói lở sau vài cơn mưa đầu tiên. Nước hồ đục đỏ ở các cửa suối cũng thường xuất hiện vào lúc này.

Những dịp lễ, cuối tuần dài là lúc tác động dồn lại nhiều nhất trong thời gian ngắn: khách đông, điểm ngắm chật, rác nhiều, lửa trại nhiều. Ai lên Tà Đùng vào những dịp ấy càng nên để ý phần dấu chân của mình, vì cùng một việc nhỏ, nhân với số đông, để lại vết rõ hơn ngày thường.

Câu hỏi thường gặp

Giữ cảnh đẹp ở Tà Đùng có phải là việc của chính quyền không?

Chính quyền xã quản lý xây dựng, môi trường, phòng cháy, nhưng phần lớn cảnh xuống cấp đến từ việc nhỏ của từng người: rác, khói, màu mái, ánh đèn, lối mòn. Những việc ấy chỉ người trong cuộc giữ được, nên cần cả khách, chủ nhà, chủ quán và người dân cùng làm.

Điểm ngắm ở Tà Đùng có thùng rác không?

Nhiều điểm ngắm trên đồi là đất trống hoặc ven đường, không có thùng rác hay có nhưng không được thu gom đều. Cách chắc nhất là mang theo túi đựng rác, gom rác của nhóm mình rồi bỏ ở chỗ ở hoặc điểm thu gom có người dọn.

Xây nhà màu gì để không làm hỏng view hồ Tà Đùng?

Màu mái và tường trầm như nâu đất, xám, xanh rêu, màu gỗ hoà vào đồi khi nhìn từ xa. Mái tôn sáng bóng, đỏ tươi, xanh dương dễ nổi lên thành đốm lạ. Ngoài màu, chiều cao và độ dài khối nhà cũng quyết định nhiều tới việc có che view hay không.

Thấy người đốt rác hoặc đốt cỏ ở đồi quanh hồ thì nên làm gì?

Nếu là đám nhỏ có người trông, có thể nhắc nhẹ về nguy cơ cháy lan mùa khô. Nếu lửa lớn, không người canh hoặc đang lan, cần báo ngay cho chính quyền xã hoặc lực lượng phòng cháy tại chỗ, kèm vị trí rõ ràng, và không tự lao vào dập khi không có dụng cụ.

Chụp ảnh ở Tà Đùng có cần xin phép không?

Chụp cảnh từ đường công cộng thì không cần. Bước vào vườn, rẫy, sân nhà dân để chụp thì nên xin phép chủ đất. Chụp cận mặt người dân, nhất là trẻ em và đồng bào đang làm việc, cũng nên hỏi trước và tôn trọng nếu người ta từ chối.

Vì sao một mái tôn hay một ngọn đèn lại ảnh hưởng lớn tới cảnh Tà Đùng?

Cảnh hồ đẹp nhờ sự đồng nhất của màu nước, màu rừng, màu trời, nên một vật lạ nổi bật rất nhanh và nhìn thấy từ rất xa trên mặt hồ. Một đốm màu chói hay một nguồn sáng mạnh vì thế ảnh hưởng tới khung nhìn của nhiều người hơn hẳn so với ở phố.