Mùa khô ở Tà Đùng thường ít mây, nắng nhiều, nhưng những buổi chiều trời không mây mà các lớp đồi xa vẫn nhoè đục là do khói: khói đốt rác của hộ gia đình và cơ sở lưu trú, khói đốt cỏ, đốt cành sau thu hoạch trên nương rẫy, và những đám cháy cỏ trên đồi. Khói giữ lại gần mặt đất vào buổi chiều và đêm, đọng trong lòng hồ, làm mất độ trong của khung nhìn và để lại vết cháy đen trên sườn đồi.
Bài này giải thích vì sao khói gây hại cho view nhiều hơn bụi, chỗ nào trong một ngày khói nặng nhất, phần nào thuộc về tập quán canh tác cần thông cảm và phần nào là thói quen có thể bỏ, và việc người đi ngắm, người ở quanh hồ làm được để giữ trời trong.
Khói làm hỏng khung nhìn như thế nào
Cái làm cho một khung nhìn hồ Tà Đùng đẹp là chiều sâu: tiền cảnh rõ nét, các đảo ở giữa có màu, các lớp đồi phía sau nhạt dần nhưng vẫn phân biệt được từng lớp. Khói đốt sinh ra hạt rất mịn, lơ lửng lâu trong không khí. Chúng tán xạ ánh sáng, làm mọi lớp phía xa chuyển cùng một màu xám đục. Kết quả là chiều sâu biến mất, khung nhìn phẳng lại như một tấm ảnh chụp qua kính bẩn.
Khác với sương, vốn trắng, mát, tan theo nắng và có hình dạng trôi trên mặt hồ, khói mang màu nâu xám, bám dày ở tầng thấp và không tạo ra hình khối đẹp. Ống kính và mắt người đều thấy rõ sự khác biệt ấy. Một buổi sáng có sương là buổi sáng đẹp; một buổi chiều nhiều khói là buổi chiều mà người chụp ảnh đành chụp cận cảnh.
Phân biệt được hai thứ này cũng giúp người đi ngắm đọc đúng tình hình. Nhìn xa thấy mờ mà màu ngả vàng nâu, gần mặt đất dày hơn trên cao, mũi ngửi thấy mùi khét thì đó là khói, đợi nắng lên cũng không trong hơn nhiều. Mờ trắng, mát, đọng thành dải trên mặt hồ và trong thung lũng thì là sương, thường tan dần trong vài giờ đầu buổi sáng.
Khói còn có mùi. Ngồi trên hiên nhìn hồ mà ngửi thấy mùi nhựa cháy từ đâu đó dưới dốc là trải nghiệm làm mất trọn vẹn cái khoảnh khắc người ta đi mấy trăm cây số để có.
Khói đến từ đâu
Đốt rác sinh hoạt. Ở nhiều thôn, xe thu gom không tới tận nơi hoặc không đều, nên đốt rác trong vườn là tập quán lâu đời. Rác ngày nay có nhiều nhựa, túi ni lông, nên khói dày và hắc hơn nhiều so với đốt lá cây ngày trước.
Đốt dọn nương rẫy và cành cây sau thu hoạch. Sau mùa thu hoạch cà phê và trước mùa mưa, việc dọn cỏ, đốt cành tỉa, đốt cỏ khô là một phần của nhịp canh tác. Đây là sinh kế của người dân; phần cần bàn là đốt lúc nào, đốt bao nhiêu và có canh lửa không.
Lửa từ khách và cơ sở lưu trú. Lửa trại, bếp nướng, đốt rác sau tiệc ở các khu nghỉ trên đồi. Mỗi đám không lớn, nhưng vào tối cuối tuần mùa khô, nhiều đám cùng lúc đủ làm mờ cả một góc hồ.
Cháy cỏ trên đồi. Đầu lọc thuốc, tàn lửa bay, hoặc một đám đốt dọn vượt tầm kiểm soát. Cháy cỏ để lại vết đen trên sườn đồi, đúng chỗ dễ thấy nhất trong khung nhìn, và mất cả mùa mưa mới xanh lại.
Khói theo giờ trong ngày mùa khô
Khói không đều suốt ngày. Hiểu nhịp này giúp chọn giờ ngắm và cũng giúp người ở hồ chọn giờ hạn chế đốt:
| Khung giờ | Tình trạng khói thường gặp | Gợi ý cho người đi ngắm |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Không khí đêm lạnh đè khói xuống thấp, có khi đọng trong thung lũng | Lên điểm cao, nhìn ra mặt hồ, tránh nhìn vào thung lũng có khói đọng |
| Giữa buổi sáng | Nắng làm không khí ấm lên, khói bắt đầu tản | Thường là lúc trời trong nhất của ngày khô |
| Trưa đến đầu chiều | Gió mạnh hơn, khói bị thổi đi nhưng nắng gắt, cảnh phẳng | Hợp chụp đảo cận, màu nước, ít hợp toàn cảnh |
| Chiều muộn | Nhiều hộ đốt rác, đốt cỏ sau giờ làm; gió lặng dần | Khói dễ dày, chọn hướng ngắm ngược chiều gió |
| Tối và đêm | Khói bị giữ lại sát mặt đất và mặt hồ | Ngắm đêm có thể thấy mờ quanh ánh đèn |
Bảng trên là xu hướng chung khi không khí ổn định, không phải quy luật cứng. Một ngày có gió mạnh hoặc sau trận mưa trái mùa, trời có thể trong suốt cả buổi chiều. Ngược lại, những ngày lặng gió liên tiếp cuối mùa khô, khói có thể đọng cả ngày.
Phần cần thông cảm và phần có thể đổi
Người đi ngắm từ thành phố lên dễ bực khi thấy khói, nhưng cần nhớ đồi quanh hồ trước hết là nơi người dân sống và canh tác. Việc dọn rẫy, tỉa cành, đốt cỏ là một phần công việc nhà nông có từ trước khi khách du lịch biết đến Tà Đùng. Đòi người dân ngừng hẳn để mình có ảnh đẹp vừa không thực tế vừa không công bằng.
Phần có thể đổi nằm ở cách làm. Đốt rác nhựa thì vừa hại sức khoẻ người đốt vừa làm khói dày nhất, nên chuyển sang gom rác cho xe thu gom là lợi cho chính gia đình. Đốt cành cây có thể chọn ngày có gió nhẹ, giờ buổi sáng thay vì chiều tối, đốt từng đống nhỏ có người canh thay vì đốt cả mảng. Nhiều nơi đã chuyển sang băm cành tỉa làm phân, vừa giữ ẩm cho đất vừa không có khói.
Với cơ sở lưu trú và khách, phần có thể đổi còn dễ hơn: không đốt rác sau tiệc, dùng bếp than hoa có nắp thay cho lửa trại lớn, và chỉ đốt lửa trại ở chỗ chủ nhà đã chuẩn bị, vào ngày không có cảnh báo cháy.
Lửa trên đồi: nhỏ lúc bắt đầu, lớn khi đã lan
Đầu lọc thuốc lá là nguyên nhân dễ bỏ qua nhất. Một đầu lọc còn cháy rơi vào đám cỏ tranh khô giữa trưa gió là đủ. Ở điểm ngắm, người hút thuốc nên dập tắt hẳn vào hộp đựng mang theo, không búng ra sườn dốc.
Bếp nấu nước, bếp nướng mini. Đặt trên nền đất trống hoặc đá, cách xa cỏ khô, có người canh suốt, có sẵn chai nước để dập. Gió trên đỉnh đồi đổi hướng rất nhanh.
Lửa trại chỉ ở chỗ được phép. Nhiều chỗ ở có khu lửa trại được kè đá, dọn cỏ xung quanh. Không tự nhóm lửa ở bãi cỏ ven hồ hay trên đỉnh đồi, kể cả khi thấy dấu vết người khác từng đốt ở đó.
Thấy đám cháy thì báo, không tự dập khi đã lớn. Đám cháy cỏ trên dốc lan lên rất nhanh theo chiều gió. Nếu không dập được ngay bằng nước và đất trong vài phút, cần rời xa theo hướng ngược gió và báo cho người dân, chính quyền xã hoặc lực lượng phòng cháy, kèm vị trí rõ ràng.
Khi cảnh đã mờ khói thì ngắm gì
Có những ngày cuối mùa khô mà khói không tan, và người lên ngắm đành chấp nhận. Thay vì thất vọng, có thể đổi cách nhìn: thu hẹp khung, chọn những đảo gần, những hàng cà phê ven hồ, những mảng nước có bóng cây. Cận cảnh ít bị khói ảnh hưởng hơn toàn cảnh, vì lớp không khí giữa mắt và vật ngắn hơn.
Ánh chiều xuyên qua lớp khói mỏng cũng có màu riêng, cam đục, mặt trời tròn đỏ dễ nhìn. Đó không phải loại ảnh mà người ta tìm khi nghĩ tới Tà Đùng, nhưng là một phần thật của cảnh mùa khô. Chụp nó và ghi chú đúng là khói, không gọi là sương, là cách trung thực với người xem.
Và quan trọng nhất, nhớ rằng mỗi lửa mình không đốt là một phần trời trong cho người khác. Ngày khói dày thường là ngày nhiều người cùng đốt; chỉ cần bớt đi vài đám là khác.
Nếu đang ở một cơ sở lưu trú và thấy khói đốt rác bay từ chính khuôn viên ấy, có thể góp ý nhẹ nhàng với chủ nhà. Nhiều chủ nhà chưa từng nghĩ khói đốt rác của mình bay đúng vào giờ khách ngồi ngắm hoàng hôn; một lời góp ý đúng lúc thường được nghe.
Bụi đường đất đỏ: nguồn mờ thứ hai
Bên cạnh khói, bụi đất đỏ cũng góp phần làm mờ cảnh mùa khô. Đường thôn, đường lên đồi ở nhiều chỗ là đường đất hoặc đường cấp phối; mỗi xe chạy qua cuốn lên một vệt bụi đỏ. Bụi hạt to hơn khói nên rơi xuống nhanh hơn, nhưng vào những ngày nhiều xe, dọc các tuyến đường ven hồ có thể có một lớp mù đỏ treo lơ lửng, nhuộm lá cây ven đường thành màu gạch.
Phần này người đi ngắm có thể góp tay trực tiếp: chạy chậm trên đường đất, nhất là khi qua nhà dân, quán nước, chỗ có người đang đứng ngắm. Ngoài chuyện giữ cảnh, đó còn là phép lịch sự với người sống hai bên đường, những người hít bụi đó cả mùa. Xe máy đi theo đoàn nên giãn khoảng cách, vừa đỡ ăn bụi của nhau vừa đỡ cuốn bụi thành mảng lớn.
Với cơ sở lưu trú có đường vào riêng, tưới ẩm mặt đường lúc khách đông, trồng cỏ hai bên lề, hoặc rải đá dăm ở đoạn gần khu ở, là những cách giảm bụi đơn giản. Bụi ít đi thì cây cảnh trong vườn cũng xanh hơn và khung nhìn từ hiên trong hơn.
Một mùa khô ít khói hơn: việc cả thôn làm được
Khói là chuyện của cả vùng, nên cách giảm hiệu quả nhất cũng nằm ở cấp thôn, cấp cộng đồng. Ở nhiều vùng nông thôn, những thoả thuận đơn giản đã giúp bớt khói rõ rệt: gom rác nhựa về một điểm để xe thu gom chở đi thay vì đốt ở từng nhà; thống nhất những ngày, những giờ đốt dọn rẫy có báo trước để có người canh lửa; chuyển dần sang băm cành tỉa làm phân thay vì đốt.
Các cơ sở lưu trú, quán cà phê quanh hồ có lợi trực tiếp từ trời trong, nên có lý do để góp sức: hỗ trợ túi đựng rác, góp tiền thuê máy băm cành dùng chung, hoặc đơn giản là làm gương bằng việc không đốt rác trong khuôn viên. Khi người làm du lịch và người làm nông thấy cùng hưởng lợi, thoả thuận dễ được giữ lâu hơn.
Những thông báo phòng cháy mùa khô của chính quyền địa phương cũng là kênh nên theo dõi. Vào những đợt nắng nóng kéo dài, lệnh hạn chế đốt có thể được đưa ra; người ở hồ và khách đều nên nắm để không vô tình vi phạm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùa khô trời không mây mà view hồ Tà Đùng vẫn mờ?
Thường là do khói từ đốt rác, đốt cỏ, dọn nương rẫy và bụi đường khô. Hạt khói rất mịn, lơ lửng lâu, làm các lớp đồi xa chuyển màu xám đục và mất chiều sâu. Khói khác sương ở màu nâu xám, có mùi và không tan nhanh khi nắng lên như sương.
Giờ nào trong ngày mùa khô trời trong nhất để ngắm hồ?
Thường là giữa buổi sáng, khi nắng đã làm khói đêm tản mà các đám đốt chiều chưa bắt đầu. Chiều muộn và tối hay nhiều khói hơn vì gió lặng và nhiều hộ đốt sau giờ làm. Đây là xu hướng chung, mỗi ngày còn tuỳ gió và thời tiết.
Ở villa, homestay quanh hồ có nên đốt lửa trại mùa khô không?
Chỉ đốt ở khu lửa trại chủ nhà đã chuẩn bị, có kè và dọn cỏ, vào ngày không có cảnh báo cháy, có người canh và nước dập sẵn. Không tự nhóm lửa trên đồi cỏ hay bãi ven hồ. Bếp than có nắp thay cho đống lửa lớn ít khói hơn nhiều.
Thấy cháy cỏ trên đồi quanh hồ thì phải làm sao?
Nếu đám cháy nhỏ vừa bắt đầu và có nước, đất trong tay thì dập ngay. Nếu đã lan hoặc gió lớn, rời xa theo hướng ngược gió, không đứng phía trên dốc, và báo ngay cho người dân gần đó, chính quyền xã hoặc lực lượng phòng cháy kèm vị trí cụ thể.
Người dân đốt rẫy có làm sai không?
Dọn rẫy và đốt cành tỉa là một phần tập quán canh tác. Việc cần bàn là cách đốt: không đốt nhựa, đốt từng đống nhỏ có người canh, chọn giờ và ngày ít nguy cơ, tuân thủ thông báo phòng cháy của địa phương. Khách nên thông cảm thay vì phán xét.
Chụp ảnh lúc nhiều khói có cách nào cho đẹp không?
Thu hẹp khung, chụp đảo gần, hàng cây ven hồ, mặt nước có bóng; cận cảnh ít bị khói ảnh hưởng hơn toàn cảnh. Ánh chiều qua khói mỏng có màu cam đục riêng. Khi đăng ảnh, ghi đúng là khói, không gọi là sương, để người xem có kỳ vọng thật.