Phần lớn những đỉnh đồi có view đẹp quanh hồ Tà Đùng không phải đất công mà là rẫy cà phê, vườn cây, bãi chăn bò của người dân, hoặc khuôn viên của cơ sở lưu trú. Muốn đứng ngắm ở đó, hãy tìm người đang làm hoặc nhà gần nhất, chào hỏi, nói rõ mình chỉ muốn lên ngắm hồ một lúc và xin phép. Được đồng ý thì đi đúng lối, không chạm cây trồng, mang rác về; bị từ chối thì cảm ơn và đi chỗ khác.
Chuyện xin phép nghe đơn giản nhưng nhiều người bỏ qua vì nghĩ một đỉnh đồi trống là ai cũng lên được. Ở vùng nông nghiệp như Tà Đùng, mỗi mảnh đất đều có người canh tác, có tài sản trên đó. Bài này giúp nhận biết đất có chủ, cách hỏi và cách cư xử.
Vì sao điểm ngắm đẹp thường là đất có chủ
Vùng quanh hồ Tà Đùng là vùng nông nghiệp lâu năm: cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, mắc ca, bơ, cây ăn trái phủ gần hết các sườn đồi. Những đỉnh đồi trống, thoáng mà người đi ngắm cảnh tìm thường là rẫy vừa thu hoạch, vườn mới trồng cây còn thấp, bãi cỏ để chăn bò, hay đất đang để nghỉ giữa hai vụ. Không có gì là đất bỏ hoang.
Ngay cả những mảnh trông như bỏ trống, cỏ mọc cao, cũng có thể là đất đang chờ trồng lại hoặc đang tranh chấp. Bước vào những chỗ ấy mà không hỏi có thể vô tình đặt mình vào chuyện của người khác.
Ngoài ra, nhiều nơi lưu trú, quán cà phê, nhà vườn được dựng đúng ở những vị trí có view đẹp nhất, vì chủ của họ cũng thấy được giá trị của khung nhìn. Những chỗ này có ranh giới rõ, có cổng, và là tài sản kinh doanh của họ.
Vì vậy, gần như mỗi lần muốn đứng ở một đỉnh đồi không phải đường công cộng, anh chị đang bước vào đất của ai đó. Biết điều này từ đầu thì việc xin phép trở nên tự nhiên, không phải phiền phức.
Nhận biết đất có chủ
Dấu hiệu rõ nhất là cây trồng có hàng lối: cà phê, tiêu, cây ăn trái được trồng thẳng hàng, có gốc được làm cỏ, có ống tưới. Rẫy vừa thu hoạch, đất được phát sạch, cũng là có chủ dù trông trống trải. Có chòi canh, nhà kho, bể nước, hàng rào dây kẽm hay cọc tre là dấu hiệu chắc chắn.
Bãi cỏ có bò thả thường là đất của gia đình chăn nuôi, hoặc đất họ được phép dùng. Lối mòn có dấu chân bò, vết bánh xe cày thường dẫn vào đất canh tác. Những đỉnh đồi có cây rừng nguyên vẹn có thể thuộc rừng phòng hộ hoặc khu vực có quy định riêng, không phải nơi tự ý vào.
Nói gọn: nếu không chắc là đường công cộng hay khu ngắm cảnh có biển công khai, cứ coi là đất có chủ và hỏi.
Hỏi ai và hỏi thế nào
Người dễ hỏi nhất là người đang làm việc trên rẫy, hoặc nhà gần nhất với lối lên. Nếu không thấy ai, hỏi ở quán hay nhà dân dọc đường gần đó; người địa phương thường biết đất của ai và chủ có hay cho người ngoài lên không. Chủ nơi ở của mình cũng là người có thể giúp hỏi hộ hoặc giới thiệu.
Cách hỏi: chào trước, giới thiệu ngắn mình là khách lên chơi, muốn lên đỉnh đồi kia ngắm hồ một lúc, hỏi có được không và nên đi lối nào. Nói rõ số người, sẽ ở bao lâu, có mang xe vào không. Nói chậm, rõ, thân thiện. Nhiều người lớn tuổi ở vùng hồ là người từ nhiều vùng tới lập nghiệp hoặc đồng bào dân tộc, có người nói tiếng Việt chưa thạo; kiên nhẫn và dùng câu đơn giản.
Hỏi thêm những điều hữu ích: có đoạn nào nguy hiểm không, có chó không, có chỗ nào không được đi vào. Người hiểu đất của mình sẽ chỉ cho chỗ đứng đẹp nhất và an toàn nhất.
Khi được đồng ý: cư xử trong đất của người khác
Đi đúng lối chủ chỉ, không đi tắt qua hàng cây. Không giẫm lên gốc cà phê, không bẻ cành để có góc nhìn, không hái trái, không ngắt hoa, kể cả khi thấy rụng đầy dưới đất. Với chủ rẫy, mỗi cây là tiền bạc và công sức nhiều năm.
Không hút thuốc trên rẫy và đồi khô, không đốt lửa. Không mở loa to. Không để trẻ con chạy giẫm lên luống, leo trèo lên cây. Nếu đi xe, đậu đúng chỗ được chỉ, không chắn lối xe chở nông sản, không chạy xe vào giữa rẫy.
Ở lại vừa đủ, không biến đất của người ta thành chỗ cắm trại, picnic kéo dài nếu chưa được đồng ý. Khi về, mang toàn bộ rác theo, kể cả vỏ trái cây, khăn giấy. Đi ngang qua chủ, chào và cảm ơn lần nữa.
Nếu thấy chủ đang bận việc, đừng kéo họ ra nói chuyện lâu hay nhờ chụp ảnh giúp. Mùa thu hoạch, mỗi giờ trên rẫy đều quý. Một câu chào, một lời cảm ơn khi ra về là đủ; nếu họ rảnh và muốn trò chuyện, đó là dịp tốt để hỏi thêm về vùng hồ, về mùa vụ, về những thay đổi họ đã thấy qua nhiều năm.
Có nên trả tiền hay mua gì không
Không có quy định chung. Nhiều chủ rẫy cho lên mà không đòi hỏi gì, coi đó là chuyện bình thường giữa người với người. Một số nơi đã quen khách, có thể đề nghị một khoản nhỏ hoặc mời mua nông sản, cà phê, trái cây của nhà. Có chỗ dựng hẳn thành điểm ngắm thu phí.
Nếu chủ không đòi gì, một cách đáp lễ tự nhiên là mua ít nông sản của nhà họ: một túi cà phê, vài ký trái cây theo mùa. Vừa là cảm ơn, vừa có quà mang về. Đừng ép người ta nhận tiền nếu họ từ chối; một lời cảm ơn chân thành và để lại chỗ đứng sạch sẽ cũng là đủ.
Nếu chủ đề nghị một khoản phí, hỏi rõ trước khi lên, không mặc cả gay gắt. Nếu thấy không hợp lý, lịch sự từ chối và đi tìm chỗ khác.
Khi bị từ chối
Chủ đất có quyền từ chối, và nhiều khi có lý do chính đáng: đang phun thuốc, đang thu hoạch, có chó dữ, đường lên đang hư, đã từng có khách làm hỏng cây hay để lại rác, hoặc đơn giản là không muốn người lạ vào. Nhận lời từ chối một cách vui vẻ, cảm ơn, và đi chỗ khác.
Đừng tìm cách đi vòng lối khác để lên khi đã bị từ chối, đừng lên lúc chủ không có mặt. Ngoài chuyện không đúng, việc đó còn làm hỏng quan hệ giữa người dân với khách, khiến những người đến sau càng khó được chào đón.
Hỏi luôn chủ đất có biết chỗ nào gần đó có thể lên ngắm được không. Thường họ sẽ chỉ một chỗ khác, có khi là của người quen.
Nhớ rằng mình là khách ghé qua một buổi, còn họ sống ở đó quanh năm. Một lần từ chối có thể đến từ những lần trước bị khách làm phiền. Cách mình nhận lời từ chối cũng góp phần thay đổi cách họ nhìn những người khách tiếp theo.
Khuôn viên nơi lưu trú, quán và cơ sở du lịch
Những nơi có tháp ngắm, sân thượng, sàn gỗ nhìn ra hồ là tài sản kinh doanh. Có nơi chỉ dành cho khách đang ở, có nơi mở cho khách vãng lai dùng dịch vụ như đồ uống, có nơi thu phí vào cửa. Không tự đi vào khuôn viên để chụp ảnh rồi đi.
Nếu muốn ghé, hỏi ở quầy hoặc người phụ trách: có được vào ngắm không, cần gọi đồ uống hay trả phí không, mở cửa giờ nào. Đặc biệt vào sáng sớm, nhiều nơi chưa mở cổng cho khách ngoài, chỉ khách đang ở mới ra được khu ngắm.
Khi đã vào, tôn trọng khách khác đang ở: giữ yên lặng vào sáng sớm và tối, không chiếm chỗ đẹp nhất quá lâu, không chụp ảnh khách khác khi chưa hỏi.
Với những nơi cho khách ngoài vào, việc gọi một ly nước hay một món ăn nhẹ là cách sòng phẳng để dùng chỗ ngắm của họ. Ngồi cả buổi chiếm bàn đẹp nhất mà không dùng gì, rồi đi, là cách làm khiến các cơ sở dần đóng cửa khu ngắm với khách vãng lai.
Chụp ảnh người và nhà trên đất có chủ
Người làm rẫy, ngôi nhà gỗ trên đồi, đàn bò trên bãi cỏ là những chi tiết làm khung nhìn có hồn. Nhưng họ không phải đạo cụ. Muốn chụp người, nhất là chụp cận mặt, hãy hỏi trước. Với đồng bào dân tộc, càng cần tôn trọng: có người không thích bị chụp, có những nơi, những lúc không nên chụp.
Chụp nhà cửa từ xa như một phần của cảnh thì thường không vấn đề gì. Nhưng không chĩa ống kính vào sân, vào cửa sổ nhà người ta, không bay flycam sát mái nhà. Nếu chủ nhà ra hỏi, giải thích và xóa ảnh nếu họ muốn.
Một lời hỏi, một nụ cười thường mở ra nhiều hơn: có người sẵn lòng kể chuyện về vùng hồ, chỉ chỗ ngắm, mời uống ly cà phê nhà làm.
Ở chiều ngược lại, đừng hứa hẹn những điều mình không làm, như hứa gửi ảnh mà không gửi, hứa quay lại mua hàng rồi quên. Người dân vùng hồ gặp nhiều khách, và họ nhớ những ai giữ lời.
Năm điều ghi nhớ khi đứng ngắm trên đất của người khác
Hỏi trước, đi sau. Không chắc là đất công thì coi như đất có chủ. Hỏi người đang làm hay nhà gần nhất trước khi bước vào, kể cả khi trông có vẻ trống trải. Mất năm phút để hỏi còn hơn bị gọi giật lại giữa chừng.
Đi lối có sẵn. Không đi tắt qua hàng cây, không tự mở lối mới. Lối mới mở gây xói đất mùa mưa và làm hỏng rẫy của người ta. Một vệt giẫm qua cỏ hôm nay có thể thành rãnh nước sau vài trận mưa.
Không chạm vào cây trái. Không hái, không bẻ, không ngắt, kể cả trái rụng dưới gốc. Đó là thu nhập của một gia đình. Trái rụng dưới gốc cũng thường được nhặt lại để bán hoặc ủ phân.
Không lửa, không loa. Không hút thuốc, không đốt lửa trên đồi, không mở nhạc to. Mùa khô một đốm lửa nhỏ có thể cháy cả sườn đồi.
Về sạch hơn lúc tới. Mang hết rác, nhặt thêm nếu thấy rác người khác bỏ lại. Đó là cách giữ cho người đến sau vẫn được chào đón, và giữ cho chính khung nhìn mình vừa ngắm còn sạch cho lần quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Đỉnh đồi trống quanh hồ Tà Đùng có tự lên được không?
Phần lớn là đất có chủ: rẫy vừa thu hoạch, vườn mới trồng, bãi chăn bò hoặc khuôn viên cơ sở lưu trú. Hãy hỏi người đang làm hoặc nhà gần nhất trước khi lên, kể cả khi trông trống trải.
Nên hỏi ai khi muốn lên một đỉnh đồi ngắm hồ?
Người đang làm trên rẫy, nhà gần lối lên, quán hay nhà dân dọc đường, hoặc chủ nơi mình ở. Chào hỏi, nói rõ mình chỉ muốn lên ngắm một lúc, số người, có mang xe vào không.
Có phải trả tiền khi vào rẫy ngắm cảnh không?
Không có quy định chung. Nhiều chủ cho lên miễn phí; có nơi mời mua nông sản hoặc đề nghị một khoản nhỏ; có chỗ là điểm ngắm thu phí. Hỏi rõ trước, đáp lễ bằng cách mua ít cà phê hay trái cây nếu muốn.
Bị chủ đất từ chối thì làm gì?
Cảm ơn và đi chỗ khác. Đừng đi vòng lối khác hay lên lúc chủ vắng mặt. Hỏi họ có biết chỗ nào gần đó lên ngắm được không, thường sẽ được chỉ chỗ khác.
Có được vào khuôn viên nơi lưu trú để ngắm hồ không?
Tùy nơi. Có nơi chỉ dành cho khách đang ở, có nơi cho khách vãng lai dùng dịch vụ, có nơi thu phí. Hỏi ở quầy trước khi vào, nhất là sáng sớm khi nhiều nơi chưa mở cổng cho khách ngoài.
Chụp ảnh người làm rẫy có cần xin phép không?
Nên hỏi trước, nhất là chụp cận mặt và chụp đồng bào dân tộc. Chụp xa như một phần cảnh thì thường không sao, nhưng không chĩa ống kính vào sân hay cửa sổ nhà người ta.