Chụp người dân quanh hồ Tà Đùng, đặc biệt là đồng bào và trẻ em, nên theo ba nguyên tắc: hỏi trước khi chụp cận mặt hoặc chụp trong sân nhà, tôn trọng lời từ chối, và không dàn cảnh hay trả tiền để người ta diễn lại cảnh nghèo khó cho đẹp ảnh. Chụp toàn cảnh có người nhỏ trong khung từ đường công cộng thì không cần xin phép, nhưng khi người trong ảnh nhận ra được mặt, nhất là khi định đăng lên mạng, thì nên hỏi.
Bài này nằm trong chuyên mục Giữ cảnh đẹp chung vì con người là một phần của cảnh: người hái cà phê trên đồi, người kéo lưới ven hồ, mái nhà trong vườn. Khi người dân thấy bị làm phiền, họ rào lại, quay mặt đi, và khung cảnh mất đi một phần sống động. Phần văn hoá bản địa và đời sống của đồng bào được các trang chuyên về cộng đồng viết kỹ; ở đây chỉ bàn cách cầm máy cho tử tế.
Vì sao chuyện chụp người là chuyện giữ cảnh
Những bức ảnh Tà Đùng được nhớ lâu nhất thường không phải bức toàn cảnh trống trơn mà là bức có một bóng người nhỏ trên đồi, một chiếc xuồng giữa hồ, một mái nhà có khói bếp. Con người cho khung cảnh tỉ lệ và câu chuyện. Nhưng những người ấy đang sống và làm việc, không phải đang đứng làm mẫu.
Khi khách đến đông, những người ở gần điểm ngắm và các lối vào hồ là những người bị chụp nhiều nhất. Nếu mỗi lần ra vườn là có người giơ máy ảnh, điện thoại chĩa vào mặt, chụp con cái mình mà không hỏi, đăng lên mạng với lời bình về cái nghèo, thì phản ứng tự nhiên là khó chịu và tránh né. Người dân rào vườn, đóng cổng, không cho khách đi qua đất nữa. Khung cảnh cởi mở mà khách cũ từng thấy dần khép lại.
Vì vậy giữ cho người dân còn thoải mái với khách là giữ cho cảnh còn sống. Nó cũng là điều kiện để người đi sau còn được chào đón.
Khi nào cần xin phép
Không có quy tắc tuyệt đối, nhưng bảng dưới là cách phân biệt hợp lý mà nhiều người làm nhiếp ảnh du lịch dùng:
| Tình huống | Có cần hỏi không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Toàn cảnh, người nhỏ xa, không nhận ra mặt | Không cần | Người là chi tiết trong cảnh |
| Người đang làm việc ở khoảng cách trung bình, thấy dáng | Nên ra hiệu, gật đầu | Một nụ cười, cử chỉ hỏi là đủ |
| Cận mặt, chân dung | Cần hỏi rõ | Chấp nhận lời từ chối, không chụp lén bằng ống tele |
| Trẻ em | Cần hỏi người lớn đi cùng | Không chụp trẻ một mình, không chụp khi trẻ tắm, thay đồ |
| Trong sân nhà, trong vườn | Cần hỏi chủ nhà | Đất có chủ, kể cả khi cổng mở |
| Định đăng mạng có mặt người rõ | Cần hỏi, nói rõ sẽ đăng | Có quyền hình ảnh theo pháp luật dân sự |
Dòng cuối có cơ sở pháp lý: pháp luật dân sự Việt Nam bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình, việc sử dụng hình ảnh người khác nhìn chung cần được đồng ý, trừ một số trường hợp như hoạt động công cộng. Phạm vi cụ thể nên tham khảo văn bản hiện hành; ở góc ứng xử, hỏi trước luôn là lựa chọn an toàn.
Cách hỏi cho tự nhiên
Chào trước, giơ máy sau. Một lời chào, một câu hỏi về vườn cà phê, về mùa này hái gì, mở đầu tốt hơn nhiều so với việc giơ máy lên ngay. Nhiều người dân sẵn lòng trò chuyện, và từ cuộc trò chuyện ấy, ảnh chụp ra tự nhiên hơn.
Ra hiệu khi không cùng ngôn ngữ. Với người lớn tuổi hoặc đồng bào không quen nói tiếng Kinh, chỉ vào máy ảnh rồi chỉ vào họ, kèm nụ cười và cử chỉ hỏi, là đủ. Một cái lắc đầu hay quay đi là câu trả lời; tôn trọng nó.
Cho xem lại ảnh. Cho người được chụp xem ảnh trên màn hình là một cách cảm ơn, và nhiều khi họ thích thú. Nếu họ muốn có ảnh, xin cách gửi hoặc hẹn gửi qua chủ nơi ở. Giữ lời hẹn ấy.
Không trả tiền để chụp. Trả tiền để được chụp dễ biến việc chụp ảnh thành giao dịch, khuyến khích trẻ em đòi tiền khách, và làm hỏng quan hệ giữa khách và người dân về lâu dài. Muốn cảm ơn, mua nông sản của gia đình, ăn ở quán của họ là cách tử tế hơn.
Đừng dàn cảnh nghèo khó
Một kiểu ảnh hay gặp ở các vùng cao là ảnh trẻ em quần áo cũ, chân trần, đứng trước nhà gỗ xiêu vẹo, kèm lời bình về sự thiếu thốn. Nhiều bức trong số đó được dàn cảnh: người chụp bảo trẻ cởi dép, đứng vào chỗ tối, nhìn buồn. Kiểu ảnh này có thể được nhiều lượt thích, nhưng nó vẽ ra một hình ảnh lệch về cuộc sống của người dân và làm tổn thương chính những người trong ảnh.
Đời sống quanh hồ Tà Đùng thật ra đa dạng: có những gia đình làm vườn cà phê, mắc ca, cây ăn trái khá giả; có những hộ còn khó khăn; có trẻ em đi học, chơi đùa, giúp bố mẹ việc vườn. Ảnh trung thực là ảnh chụp những gì đang diễn ra, không bảo ai cởi dép hay đổi nét mặt.
Lời bình đi kèm cũng quan trọng không kém ảnh. Thay vì viết về sự thiếu thốn, viết về việc người trong ảnh đang làm, về mùa vụ, về cảnh. Nếu muốn góp sức cho cộng đồng, có những kênh tử tế hơn nhiều so với một bức ảnh gây thương cảm.
Chụp nhà, vườn và không gian riêng
Nhà sàn, nhà gỗ, vườn cà phê nhìn từ đường là một phần của cảnh. Chụp chúng từ đường công cộng là bình thường. Nhưng bước qua cổng, vào sân, áp sát cửa sổ để chụp bên trong, là bước vào không gian riêng của một gia đình. Hãy hỏi trước, và nếu không có ai để hỏi thì không vào.
Một số nơi có những công trình mang ý nghĩa cộng đồng như nhà sinh hoạt chung của làng, khu mộ, khu rừng mà người dân giữ gìn theo tập quán. Với những nơi này, càng cần hỏi người địa phương trước khi chụp hoặc bước vào. Không phải chỗ nào trông đẹp cũng là chỗ được tuỳ ý ra vào.
Một nguyên tắc dễ nhớ: nếu một người lạ đứng trước cổng nhà mình và làm đúng điều mình sắp làm, mình có thấy thoải mái không? Câu trả lời thường đã đủ để biết nên hay không.
Nguyên tắc này cũng áp dụng cho những vật trong sân như quần áo phơi, đồ dùng gia đình, xe cộ: chúng thuộc về đời sống riêng của một nhà, không phải đạo cụ cho ảnh của khách.
Đăng ảnh lên mạng: thêm một lớp cẩn trọng
Chụp ảnh để giữ làm kỷ niệm khác với đăng ảnh lên mạng xã hội cho hàng nghìn người xem. Khi đăng ảnh có mặt người rõ, nhất là trẻ em, nên cân nhắc thêm: người trong ảnh có đồng ý cho đăng không, lời bình có tôn trọng không, có lộ thông tin nhà ở, tên tuổi của trẻ không.
Gắn vị trí chính xác của một ngôi nhà, một khu vườn kèm ảnh người trong nhà có thể dẫn những người lạ khác tới tận cổng. Với các gia đình có trẻ nhỏ, đó là điều không mong muốn. Chọn gắn vị trí chung chung ở cấp vùng hồ hoặc xã thay vì toạ độ chính xác.
Nếu người được chụp sau đó muốn gỡ ảnh, gỡ ngay. Ảnh của mình, nhưng mặt người trong ảnh là của họ.
Với người làm nội dung, chụp thuê, quay video có mặt người dân để dùng vào việc có thu tiền, yêu cầu còn chặt hơn: nên có sự đồng ý rõ ràng, tốt nhất là bằng văn bản, nói rõ ảnh sẽ dùng vào đâu. Chuyện quyền hình ảnh trong dịch vụ chụp ảnh được bàn kỹ hơn ở chuyên mục Dịch vụ và doanh nghiệp quanh hồ.
Người dẫn khách và chủ nơi ở có thể làm gì
Người dẫn khách, chủ homestay, chủ villa là cầu nối giữa khách và người dân. Họ biết gia đình nào sẵn lòng đón khách, ai không thích bị chụp, khu nào nên tránh. Nhắc khách trước khi đi về cách xin phép, cách cảm ơn, là việc nhỏ mà giúp tránh nhiều hiểu lầm.
Một số cơ sở lưu trú có quan hệ tốt với các hộ trồng cà phê, nuôi ong, làm vườn quanh hồ và tổ chức cho khách ghé thăm. Đây là cách tốt để khách có ảnh đẹp, có câu chuyện, mà người dân được báo trước, chuẩn bị và có thu nhập từ việc bán sản phẩm hoặc dịch vụ của mình. So với việc khách tự đi lang thang vào vườn, cách này công bằng và bền hơn.
Với người dân quanh hồ, việc thẳng thắn nói với khách những gì mình không muốn, như không chụp trẻ, không vào sân, cũng là quyền chính đáng. Một tấm bảng nhỏ ở cổng có khi hiệu quả hơn mọi lời nhắc.
Cuối cùng, người đi ngắm nên nhớ mình là khách của một vùng đất đang có người sống. Khung cảnh mình đến để chụp là nơi người khác thức dậy mỗi sáng, đưa con đi học, ra vườn làm việc. Mang theo sự tôn trọng ấy khi cầm máy, ảnh chụp ra cũng có hồn hơn.
Chụp người đang làm việc: đừng chen vào nhịp của họ
Mùa thu hoạch cà phê, mùa hái trái, buổi sáng kéo lưới trên hồ là những lúc cảnh có người đẹp nhất, nhưng cũng là lúc người dân bận nhất. Chen vào giữa hàng cà phê để chụp cận tay người đang hái, đứng chắn lối xe chở nông sản, gọi người đang làm dừng tay quay lại nhìn máy, là những việc làm gián đoạn công việc mà nhiều khi người chụp không để ý.
Cách chụp ít làm phiền nhất là đứng ở rìa, dùng tiêu cự dài hơn một chút để giữ khoảng cách, và chụp trong nhịp làm việc tự nhiên. Nếu đã chào hỏi và được đồng ý, vẫn nên chụp nhanh, không kéo dài, không đòi làm lại động tác. Người làm vườn có cả một ngày công việc phía trước, còn khung ảnh của mình thì có thể chờ thêm vài phút.
Ven hồ, những người đánh cá, chở hàng bằng thuyền cũng vậy. Không vẫy gọi thuyền đang chạy ghé vào cho chụp, không đứng sát mép bến lúc người ta đang cập bến. Ảnh chụp từ xa một chiếc thuyền đang chạy giữa các đảo thường đẹp hơn ảnh cận mặt người chèo.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh toàn cảnh hồ Tà Đùng có người dân trong khung có cần xin phép không?
Nếu người chỉ là chi tiết nhỏ ở xa, không nhận ra mặt, thì không cần. Khi chụp ở khoảng cách mà nhận ra được mặt, đặc biệt là chân dung hoặc định đăng lên mạng, nên hỏi trước. Với trẻ em, hỏi người lớn đi cùng.
Có nên cho tiền trẻ em để chụp ảnh không?
Không nên. Trả tiền biến việc chụp ảnh thành giao dịch, khuyến khích trẻ đòi tiền khách và làm hỏng quan hệ giữa khách với người dân về lâu dài. Muốn cảm ơn gia đình, mua nông sản, ăn ở quán của họ hoặc gửi lại ảnh là cách tử tế hơn.
Người dân từ chối chụp ảnh thì làm sao?
Tôn trọng ngay, hạ máy xuống, cảm ơn và đi tiếp. Không chụp lén bằng ống tele sau đó. Một lời từ chối là quyền chính đáng của người dân với hình ảnh của mình và với không gian sống của gia đình họ.
Đăng ảnh người dân Tà Đùng lên mạng cần chú ý gì?
Xin phép khi mặt người rõ, nói rõ là sẽ đăng; viết lời bình tôn trọng, không khai thác sự thiếu thốn; không gắn vị trí chính xác nhà ở, nhất là có trẻ em; và gỡ ngay nếu người trong ảnh yêu cầu. Pháp luật dân sự bảo vệ quyền hình ảnh của cá nhân.
Có được vào vườn, vào sân nhà dân để chụp không?
Chỉ khi chủ nhà đồng ý. Vườn và sân là đất có chủ, kể cả khi cổng mở hoặc không có rào. Không có ai để hỏi thì chụp từ đường công cộng. Những nơi mang ý nghĩa cộng đồng của làng càng cần hỏi người địa phương trước.
Làm sao chụp ảnh người dân Tà Đùng cho tự nhiên mà không làm phiền?
Chào hỏi và trò chuyện trước, giơ máy sau; giữ khoảng cách vừa phải; chụp người đang làm việc thay vì bảo họ tạo dáng; cho họ xem lại ảnh. Đi cùng người dẫn địa phương hoặc theo các chuyến thăm vườn được tổ chức giúp người dân được báo trước.