Lối mòn tự phát lên các đồi ngắm quanh hồ Tà Đùng bắt đầu rất đơn giản: một người băng qua cỏ để tìm góc chụp khác, người thứ hai thấy dấu chân thì đi theo, tới người thứ hai mươi thì cỏ đã chết và đất lộ ra. Đến mùa mưa, nước chọn đúng dải đất trơ ấy để chảy, khoét nó thành rãnh xói đỏ chạy dọc sườn đồi. Cách giữ là đi trên lối có sẵn, không mở lối mới, không cho xe máy leo đồi cỏ, và đặc biệt cẩn thận trong mùa mưa.
Bài này giải thích cơ chế một lối mòn biến thành vết xói, vì sao đất đồi quanh hồ dễ tổn thương, những hành vi tạo lối mòn nhanh nhất, và phần việc của người đi ngắm, người hướng dẫn và chủ đất có điểm ngắm. Chuyện an toàn mép dốc và cách tìm điểm ngắm nằm ở chuyên mục Điểm ngắm và topview.
Một lối mòn hình thành như thế nào
Cỏ trên đồi quanh hồ, nhất là cỏ tranh và các loại cỏ dại thân mềm, chịu được vài lượt dẫm. Rễ cỏ đan vào nhau giữ lớp đất mặt, lá cỏ che cho đất khỏi bị mưa đập trực tiếp. Nhưng khi số lượt dẫm vượt quá sức hồi phục, thân cỏ gãy, rễ chết, và lớp đất mặt bắt đầu lộ ra. Với một đồi có khách đi ngắm mỗi cuối tuần, ngưỡng ấy đến nhanh hơn người ta nghĩ.
Điều đặc biệt ở lối mòn là nó tự khuếch đại. Một vệt cỏ bị dẫm nghiêng đã là tín hiệu cho người sau rằng có đường ở đây. Người sau đi theo vì nó dễ đi hơn cỏ rậm, và mỗi lượt đi lại làm vệt ấy rõ hơn. Chỉ sau một mùa khô đông khách, một góc chụp mới lạ đã có lối riêng dẫn tới.
Khi lối giữa bị lầy hoặc trơn, người ta lại đi lấn ra hai bên, và lối mòn cứ thế rộng ra. Ở nhiều điểm ngắm, một lối ban đầu chỉ vừa một người đi có thể thành một dải đất trơ rộng gấp mấy lần sau vài năm.
Vì sao đất đồi quanh hồ dễ xói
Phần lớn đồi quanh hồ Tà Đùng là đất đỏ, loại đất giữ nước tốt và màu mỡ cho cà phê, cây ăn trái. Khi có lớp phủ thực vật, nó khá bền. Nhưng một khi lớp cỏ mất, đất đỏ mặt lộ ra dưới mưa lớn sẽ bị hạt mưa đập vỡ cấu trúc, rồi bị dòng nước chảy tràn cuốn đi. Độ dốc của sườn đồi làm dòng chảy nhanh hơn, khả năng cuốn đất mạnh hơn.
Mùa mưa ở vùng cao nguyên này tập trung, có những trận mưa rào lớn trong thời gian ngắn. Một lối mòn chạy thẳng dọc theo chiều dốc chính là một máng dẫn nước hoàn hảo: nước gom vào, chảy xiết, khoét sâu. Sau vài mùa, lối mòn thành rãnh sâu tới đầu gối, đá và rễ cây lộ ra, không ai đi được nữa, và người ta lại mở một lối mới bên cạnh.
Đất xói từ sườn đồi không mất đi mà chảy xuống chân dốc, vào vườn, ra suối nhỏ và cuối cùng ra hồ. Những vệt nước đục đỏ ở cửa suối sau mưa là một phần hệ quả của việc mất lớp phủ trên các sườn đồi phía trên, trong đó có cả lối mòn tự phát.
Hành vi tạo lối mòn nhanh nhất
Không phải bước chân nào cũng gây hại như nhau. Bảng dưới xếp từ tác động lớn tới nhỏ:
| Hành vi | Vì sao tác động mạnh | Thay bằng |
|---|---|---|
| Xe máy, xe địa hình leo đồi cỏ | Bánh xe cày đất, bánh sau quay trượt khoét rãnh, nhất là khi đất ướt | Để xe ở chân đồi hoặc chỗ đỗ, đi bộ lên |
| Đi thẳng xuống dốc, trượt chân | Gót chân và lực trượt xới đất mạnh hơn nhiều so với đi ngang | Đi theo lối zíc zắc có sẵn, bước ngắn |
| Đi lấn ra mép lối khi lối lầy | Mở rộng dải đất trơ, cỏ hai bên chết theo | Đi thẳng qua chỗ lầy với giày phù hợp |
| Băng ngang cỏ tới góc chụp mới | Mở đầu cho một lối mòn mới | Chụp từ lối có sẵn, dùng ống tele thay vì bước tới |
| Đi theo nhóm đông hàng ngang | Dẫm nát một dải rộng cùng lúc | Đi một hàng dọc trên lối |
Hai dòng đầu đáng chú ý nhất. Một chiếc xe máy leo đồi cỏ lúc đất ẩm có thể để lại vết bánh mà phải nhiều tháng cỏ mới phủ lại, và vết ấy thường trở thành lối mòn cho xe tiếp theo.
Đi ngắm mà không để lại vết
Đi trên lối có sẵn, kể cả khi lối lầy. Mang giày có đế bám, chấp nhận lấm bùn và đi thẳng qua chỗ lầy thay vì vòng ra hai bên. Đó là cách giữ lối mòn hẹp như ban đầu.
Chụp từ chỗ đứng có sẵn. Góc chụp lạ thường có thể đạt được bằng cách đổi tiêu cự, đổi độ cao máy, hạ thấp người, hơn là bước thêm vài chục bước ra giữa đồi cỏ. Người khác thấy ảnh đẹp sẽ đi tìm đúng góc ấy.
Để xe ở chỗ đỗ, đi bộ đoạn cuối. Nhiều điểm ngắm có thể tới bằng xe đến chân đồi rồi đi bộ một đoạn ngắn. Cố chạy xe lên tận đỉnh vừa nguy hiểm vừa để lại vết bánh lâu nhất.
Hạn chế lên đồi ngay sau mưa lớn. Đất ướt sũng dễ bị nén và xới hơn đất khô. Nếu có thể, chờ nửa ngày cho mặt đất ráo bớt; vừa đỡ trơn ngã, vừa đỡ để lại vết.
Đi một hàng dọc khi đi theo nhóm. Nhóm đông đi dàn hàng ngang trên đồi cỏ dẫm một dải rộng gấp nhiều lần. Đi một hàng giữ cho dấu chân gói gọn trong một lối.
Phần của người hướng dẫn và chủ đất có điểm ngắm
Người dẫn khách lên đồi, dù là hướng dẫn viên, người chở xe ôm hay chủ homestay dẫn khách đi sớm, có ảnh hưởng lớn nhất tới việc khách đi đâu. Dẫn khách theo một lối cố định, nhắc khách không tách ra mép đồi, không chạy xe lên đỉnh, là cách giữ điểm ngắm bền mà khách cũng thấy an toàn hơn.
Chủ đất có đồi thường xuyên có khách lên ngắm có thể làm vài việc nhỏ mà hiệu quả lớn: đánh dấu một lối đi rõ ràng bằng đá hoặc cọc gỗ thấp hai bên, làm vài bậc đất có gờ gỗ ở đoạn dốc nhất, đặt các thanh gỗ chéo qua lối để bẻ dòng nước mưa ra hai bên thay vì chảy dọc lối. Những cách làm thủ công này được dùng ở nhiều khu bảo tồn và vườn quốc gia, không cần máy móc.
Khi một lối mòn đã thành rãnh sâu, đừng mở lối mới song song. Chặn lối cũ bằng cành cây, đá, cho cỏ mọc lại, và làm lại một lối duy nhất theo đường zíc zắc ít dốc hơn. Việc này mất công một lần nhưng giữ được đồi nhiều năm.
Lối mòn và an toàn của chính người đi
Lối mòn tự phát không chỉ hại đồi mà còn nguy hiểm cho người đi. Chúng thường chạy thẳng lên dốc theo đường ngắn nhất, dốc hơn nhiều so với lối được làm có chủ đích. Mặt đất đỏ trơ trên lối mòn trở nên trơn trượt sau mưa, kể cả mưa nhỏ hoặc sương đêm đọng. Phần lớn các vụ trượt ngã ở điểm ngắm vùng đồi xảy ra trên chính những lối mòn như thế.
Lối mòn dẫn tới góc chụp mới cũng thường dẫn tới mép dốc chưa ai kiểm. Mép đồi có thể bị xói hàm ếch bên dưới, nhìn từ trên vẫn thấy cỏ nhưng phía dưới đất đã rỗng. Đứng sát những mép ấy để có ảnh đẹp là rủi ro không đáng.
Vì vậy khi gặp một lối mòn trông như mới mở, dẫn ra hướng chưa có ai, lựa chọn khôn ngoan là không đi theo. Góc chụp có thể đẹp, nhưng nó không đáng để mình trở thành người tiếp theo khoét sâu thêm vết xói hoặc trượt chân.
Nhìn lối mòn từ xa: một vết trong khung nhìn
Đứng ở điểm ngắm nhìn sang đồi đối diện, mắt người dễ nhận ra những vệt đỏ chạy ngang dọc sườn đồi. Một số là đường đi của người làm vườn, đường vào rẫy, thứ cần cho sinh kế. Một số là lối mòn của khách. Một số đã thành rãnh xói. Tổng của những vệt ấy quyết định sườn đồi trông còn tự nhiên hay đã bị cắt vụn.
Ở những vùng có cảnh quan được giữ tốt, người ta cố gắng gom việc đi lại vào ít lối nhất có thể. Mỗi lối được làm chắc chắn, thoát nước tốt, hai bên có cỏ phủ. Nhìn từ xa, sườn đồi vẫn liền một màu xanh với vài đường mảnh, thay vì một mạng lưới vệt đỏ.
Người đi ngắm cảnh Tà Đùng có thể không làm được những việc lớn, nhưng việc đi đúng lối là đóng góp trực tiếp nhất để các sườn đồi còn giữ được hình ảnh liền mạch đó.
Mùa khô cũng để lại vết, chỉ là chậm hơn
Người ta thường nghĩ xói lở là chuyện mùa mưa, nhưng phần chuẩn bị cho nó diễn ra trong mùa khô. Khi cỏ đã vàng giòn, mỗi bước chân bẻ gãy thân cỏ dễ hơn hẳn mùa mưa; lớp rễ không được nuôi bằng nước nên chậm hồi phục. Mùa khô cũng là mùa đông khách đi ngắm nhất vì trời ít mưa, đường dễ đi, nên số lượt dẫm dồn lại đúng lúc cỏ yếu nhất.
Đất trên lối mòn mùa khô bị dẫm chặt và nứt nẻ, mặt đất trơ ra như sân. Đến cơn mưa lớn đầu mùa, nước không thấm được vào lớp đất bị nén ấy mà chảy tràn ngay trên mặt, cuốn theo lớp bụi đất tơi xốp. Vì thế nhiều vết xói lớn nhất trong năm hình thành chỉ trong vài trận mưa đầu mùa, trên những lối đã bị dẫm suốt mùa khô trước đó.
Hiểu điều này để thấy việc đi đúng lối trong mùa khô cũng quan trọng không kém mùa mưa. Lối hẹp mùa khô thì vết xói mùa mưa cũng hẹp; lối loang rộng mùa khô thì mùa mưa sẽ có cả một mảng đất bị rửa trôi.
Khi điểm ngắm đã quá tải
Có những điểm ngắm nổi tiếng tới mức, vào sáng cuối tuần, người đứng kín cả đỉnh đồi. Ở những chỗ ấy, dù ai cũng cố đi đúng lối, mặt đất vẫn bị dẫm trụi vì đơn giản là quá đông. Giải pháp lúc này không nằm ở từng người mà ở cách chia tải: tìm những điểm ngắm khác ít người biết, đi vào ngày thường thay vì cuối tuần, hoặc chấp nhận đổi giờ.
Quanh hồ có nhiều đồi, nhiều khúc quanh nhìn ra mặt nước, không phải chỉ một hai chỗ nổi tiếng trên mạng. Chuyên mục Điểm ngắm và topview của Tà Đùng View hướng dẫn cách tự đọc địa hình để tìm chỗ đứng; trải khách ra nhiều điểm là cách giữ cho mỗi điểm đều còn cỏ.
Với chủ đất có điểm ngắm quá tải, có thể cân nhắc làm một sàn đứng bằng gỗ hoặc lát đá ở đúng chỗ đông người nhất, để phần cỏ xung quanh được nghỉ. Một khoảng đứng cứng chịu được dẫm, cộng với hàng rào thấp nhẹ nhàng quanh phần cỏ đang phục hồi, thường giữ được điểm ngắm tốt hơn nhiều so với để mặc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên đi tắt qua cỏ để tới góc chụp đẹp hơn?
Một vệt cỏ bị dẫm là tín hiệu cho người sau đi theo, và sau nhiều lượt nó thành lối mòn mới. Mùa mưa, nước chảy dọc lối mòn khoét thành rãnh xói. Chụp từ lối có sẵn, đổi tiêu cự hoặc độ cao máy thường cho góc lạ mà không mở thêm lối.
Chạy xe máy lên tận đỉnh đồi ngắm có sao không?
Bánh xe cày đất và bánh sau quay trượt khoét rãnh, nhất là khi đất ẩm, để lại vết mà cỏ phải lâu mới phủ lại. Đường đất dốc cũng dễ trượt ngã. Nên để xe ở chân đồi hoặc chỗ đỗ, đi bộ đoạn cuối.
Lối mòn bị lầy sau mưa thì nên đi thế nào?
Mang giày đế bám và đi thẳng qua chỗ lầy thay vì vòng ra hai bên, vì đi lấn ra mép sẽ làm lối rộng thêm và cỏ hai bên chết. Nếu lối quá trơn và dốc, an toàn nhất là chờ đất ráo hoặc chọn điểm ngắm khác.
Chủ đất có đồi được khách lên ngắm nên làm gì để đỡ xói lở?
Đánh dấu một lối đi duy nhất bằng đá hoặc cọc thấp, làm bậc đất có gờ gỗ ở đoạn dốc, đặt thanh gỗ chéo qua lối để bẻ dòng nước ra hai bên. Lối cũ đã thành rãnh thì chặn lại cho cỏ mọc, làm lối mới theo đường zíc zắc ít dốc.
Mùa nào đi bộ lên đồi ngắm dễ gây xói lở nhất?
Đầu và giữa mùa mưa, khi đất ướt dễ bị nén và xới, lại có mưa rào lớn cuốn đất trên lối mòn. Cuối mùa khô, lớp cỏ khô giòn cũng dễ gãy. Ngay sau trận mưa lớn là lúc nên hạn chế lên đồi nhất.
Lối mòn tự phát có nguy hiểm cho người đi không?
Có. Lối tự phát thường chạy thẳng lên dốc, mặt đất trơ trơn sau mưa hoặc sương đêm, và hay dẫn tới mép dốc chưa ai kiểm, có thể bị xói rỗng bên dưới. Phần lớn các vụ trượt ngã ở điểm ngắm vùng đồi xảy ra trên những lối như vậy.