Gần như mọi quả đồi đẹp quanh hồ Tà Đùng đều có chủ: đó là vườn cà phê, vườn mắc ca, cây ăn trái, rẫy hoa màu hoặc đất của một hộ gia đình, dù nhìn từ ngoài có thể chỉ thấy cỏ và cây, không có rào. Muốn bước vào để ngắm hay chụp ảnh thì cần hỏi chủ đất. Tự ý vào không chỉ là chuyện lịch sự: nó có thể làm gãy cành, rụng hoa, dập trái, nén đất quanh gốc cây, những thiệt hại có thật với mùa vụ của gia đình người ta.
Bài này giúp nhận ra đất có chủ khi không có rào, giải thích những thiệt hại mà người đi ngắm thường không thấy, cách hỏi xin phép, và vì sao một số chủ đất thu phí hoặc mở quán ở đồi đẹp là hợp lý. Mục tiêu là để người dân còn muốn mở cửa đồi cho khách, thay vì rào kín lại.
Không rào không có nghĩa là không có chủ
Người từ thành phố quen với chuyện đất có chủ thì có tường, có rào, có cổng. Ở vùng đồi quanh hồ Tà Đùng, nhiều vườn rộng không rào hết được, ranh giới chỉ là một hàng cây, một con mương, một cái cọc, thậm chí chỉ là sự hiểu ngầm giữa các hộ hàng xóm. Khách lạ đi qua không nhận ra những dấu hiệu ấy và nghĩ mình đang đi trên đất trống.
Đồi cỏ trông hoang cũng chưa chắc là đất trống. Có thể đó là đất chủ đang để nghỉ giữa hai vụ, đất chuẩn bị trồng mới, đất trồng cỏ cho bò, hoặc đất đang chờ làm giấy tờ. Đồi sát mép hồ có thể là đất của hộ dân, của doanh nghiệp, hoặc thuộc phạm vi quản lý của đơn vị vận hành hồ chứa, không phải chỗ ai cũng được tự do đi lại.
Cách nghĩ an toàn khi lên Tà Đùng là ngược lại với thói quen ở phố: mặc định mọi mảnh đất có cây trồng hoặc có dấu vết chăm sóc đều có chủ, trừ khi biết chắc đó là đường công cộng hoặc chỗ đã được mở cho khách.
Dấu hiệu nhận ra đất có chủ
Một vài dấu hiệu giúp nhận ra mình đang đứng trên đất của ai đó, kể cả khi không có rào:
| Dấu hiệu | Thường có nghĩa là |
|---|---|
| Cây trồng thẳng hàng, khoảng cách đều | Vườn đang canh tác: cà phê, mắc ca, tiêu, cây ăn trái |
| Gốc cây được làm cỏ, có bồn, có ống tưới | Đang được chăm sóc thường xuyên |
| Cọc tre, cọc bê tông, hàng cây trồng dày ở mép | Ranh giới giữa các thửa đất |
| Lối đi có vết bánh xe công nông, xe máy chở hàng | Lối làm vườn của chủ đất, không phải đường công cộng |
| Chòi, lán, bể nước, máy bơm | Có người làm việc thường xuyên |
| Cổng tre, dây chăng ngang lối | Chủ đất không muốn người lạ vào, kể cả khi dây thấp |
Dòng cuối hay bị khách vượt qua vì nghĩ dây chăng thấp chỉ để chắn bò. Thực tế đó là cách người dân nói rằng đây là đất riêng mà không phải xây tường. Gặp nó thì dừng lại.
Thiệt hại mà người đi ngắm thường không thấy
Gãy cành, rụng hoa cà phê. Mùa hoa cà phê trắng đồi là lúc nhiều người muốn vào vườn chụp nhất, và cũng là lúc cây nhạy cảm nhất. Hoa rụng là mất trái của vụ sau. Một nhóm chen vào giữa hàng cà phê, vịn cành tạo dáng, có thể làm rụng một lượng hoa mà người chụp không để ý.
Dập trái, giẫm vào bồn gốc. Mùa trái, cành sát đất dễ bị vướng chân. Bồn gốc là chỗ chủ vườn bón phân, giữ ẩm; dẫm lên nhiều làm đất nén chặt, nước khó thấm.
Mở lối mới qua vườn. Đi tắt qua hàng cây để tới chỗ đứng đẹp hơn tạo ra lối mòn, người sau đi theo, chủ vườn mất một dải đất canh tác.
Mang theo mầm bệnh, hạt cỏ lạ. Giày dép đi từ vườn này sang vườn khác, từ nơi xa tới, có thể mang theo đất, hạt cỏ. Đây là rủi ro nhỏ nhưng người làm nông chuyên nghiệp rất để ý.
Rác và tàn thuốc. Rác bỏ lại trong vườn là chủ vườn phải nhặt; tàn thuốc trong vườn mùa khô có thể gây cháy, thiệt hại cả năm công sức.
Xin phép cho đàng hoàng
Phần lớn người dân quanh hồ cởi mở với khách hỏi han tử tế. Một cách xin phép đơn giản mà hiệu quả:
- Nếu thấy có người trong vườn hoặc nhà gần đó, ghé chào và hỏi đây là vườn nhà ai, có thể vào ngắm, chụp vài tấm được không.
- Nói rõ mình muốn làm gì, đi tới đâu, bao lâu, có mấy người. Chủ vườn dễ đồng ý với một nhóm ba người đi mười lăm phút hơn là một đoàn mười lăm người không rõ ở bao lâu.
- Hỏi luôn có chỗ nào không nên đi, không nên chạm vào. Chủ vườn sẽ chỉ cho những hàng cây đang ra hoa, khu mới trồng, chỗ đất trơn.
- Nếu chủ vườn muốn thu một khoản nhỏ hoặc mời mua sản phẩm, hãy coi đó là hợp lý: họ đang cho mình dùng đất và cảnh do họ chăm.
- Khi về, cảm ơn và nếu được thì gửi lại vài tấm ảnh đẹp. Lần sau, chính khách đó và người khác sẽ được đón tiếp dễ hơn.
Nếu không có ai để hỏi, đừng vào. Ngắm và chụp từ đường công cộng, từ điểm ngắm đã mở cho khách, từ quán cà phê có view. Cảnh vẫn ở đó, chỉ là đứng ở chỗ khác.
Vì sao một số đồi đẹp thu phí
Ở nhiều vùng du lịch đồi núi, không riêng gì Tà Đùng, chủ những quả đồi có view đẹp dần chuyển từ để khách tự do vào sang thu phí vào cửa, hoặc mở quán nước bắt buộc gọi đồ. Khách đôi khi khó chịu vì nghĩ cảnh là của trời đất. Nhưng nhìn từ phía chủ đất, đây thường là cách duy nhất để việc khách tới không thành gánh nặng.
Khi khách đông, chủ đất phải dọn rác, sửa lối đi, chịu cây bị gãy, đất bị xói, có khi chịu cả rủi ro nếu khách trượt ngã trên đất mình. Không có thu nhập bù lại, lựa chọn hợp lý của họ là rào kín và không cho ai vào. Thu một khoản nhỏ giúp họ có lý do để giữ đồi mở, làm lối đi tử tế, đặt thùng rác, thậm chí làm lan can ở mép dốc.
Với người đi ngắm, trả một khoản nhỏ hoặc gọi một ly cà phê để được ngồi ngắm hồ trên đất có người chăm là đổi chác công bằng. Tà Đùng View không nêu mức phí cụ thể vì mỗi nơi mỗi khác và thay đổi theo thời gian; hãy hỏi trực tiếp khi tới.
Điều cần tránh là trả tiền cho người không phải chủ đất. Ở một số vùng du lịch, đã có chuyện người lạ đứng chặn lối thu tiền ở đất không phải của mình. Nếu thấy nghi, hỏi chủ nơi ở hoặc người dân gần đó trước khi trả.
Đất gần mép hồ và đất có quy chế riêng
Bên cạnh đất của hộ dân, quanh hồ còn có những vùng chịu quy chế quản lý riêng. Khu vực công trình thủy điện và phạm vi bảo vệ hồ chứa có những chỗ hạn chế ra vào vì an toàn. Phần đất giáp vườn quốc gia, đất rừng có quy định riêng về việc đi lại, tổ chức hoạt động. Ranh giới của các vùng này không phải lúc nào cũng có biển báo rõ.
Người đi ngắm không cần thuộc hết các quy chế ấy, nhưng nên biết rằng chúng tồn tại. Khi thấy biển báo cấm, hàng rào của đơn vị quản lý, hoặc được người dân nhắc khu này không vào được, thì tôn trọng. Hỏi người dẫn đường địa phương hoặc chủ nơi ở trước khi định đi vào những vùng xa, nhất là vùng rừng, là cách tránh rắc rối.
Ở chiều ngược lại, cũng đừng tin những lời mời vào khu đất đẹp do người không rõ danh tính dẫn đi, nhất là khi họ đòi phí mà không phải chủ đất. Nếu nghi ngờ, hỏi chủ nơi ở hoặc người dân gần đó.
Giữ cho đồi còn mở cho khách lần sau
Những quả đồi đẹp nhất quanh hồ hiện vẫn có thể tới ngắm là nhờ thiện chí của chủ đất. Thiện chí ấy được giữ hay mất phụ thuộc vào cách hàng nghìn lượt khách cư xử. Chỉ cần vài nhóm khách để lại rác, bẻ cành, cãi cọ khi được nhắc, là chủ đất có lý do để đóng lối.
Ở nhiều vùng du lịch khác, câu chuyện quen thuộc là những điểm ngắm từng tự do ra vào nay bị rào kín, hoặc chỉ còn vào được qua một quán thu phí cao. Đó thường không phải lỗi của chủ đất mà là kết quả của nhiều năm khách cư xử thiếu tôn trọng.
Mỗi lần xin phép tử tế, đi đúng lối, mang rác về, cảm ơn chủ vườn, người đi ngắm đang góp phần giữ cho đồi còn mở. Đó là cách giữ cảnh chung rất cụ thể: giữ quyền được đứng ngắm cảnh của chính những người đi sau.
Khi chính mình là chủ đất có view đẹp
Nhiều người mua đất, làm nhà quanh hồ rồi phát hiện khu đất của mình có một góc nhìn đẹp mà khách lạ hay tìm tới. Có người vui vẻ mở cửa, có người khó chịu vì mất yên tĩnh. Cả hai phản ứng đều dễ hiểu, nhưng cách xử lý rõ ràng giúp tránh xích mích với khách và với hàng xóm.
Nếu muốn đón khách, nên làm một lối đi cố định, một khoảng đứng ngắm, chỗ để xe, thùng rác, và một tấm bảng nhỏ nói rõ giờ mở, những điều cần giữ. Nếu có thu phí hay mở quán, cần tìm hiểu thủ tục kinh doanh theo quy định hiện hành. Nếu không muốn đón khách, chặn lối vào bằng cổng hoặc dây chăng kèm một lời nhắn lịch sự là đủ; không cần thái độ gay gắt với người lỡ bước vào.
Một điều đáng cân nhắc là quan hệ với người dân lâu năm quanh đó. Nhiều quả đồi trước khi được bán cho chủ mới vốn là chỗ người trong thôn quen đi qua, quen dẫn người thân lên ngắm. Đóng lối đột ngột dễ gây xích mích; báo trước, giữ một lối đi cho bà con nếu được, là cách sống lâu dài với láng giềng.
Dù chọn cách nào, giữ cây ranh giới, không xây chắn phía trước view của hàng xóm, không đốt rác, là những việc của người có view đẹp đối với những người cùng sống quanh hồ.
Câu hỏi thường gặp
Đồi cỏ không có rào ở Tà Đùng có tự do vào ngắm được không?
Không nên mặc định như vậy. Nhiều vườn và đồi không rào hết được, ranh giới chỉ là hàng cây, cọc hoặc con mương. Đồi cỏ trông hoang có thể là đất đang nghỉ vụ hoặc chuẩn bị trồng mới. Nếu không chắc, hỏi người dân gần đó hoặc chỉ ngắm từ đường công cộng.
Vào vườn cà phê mùa hoa để chụp ảnh có sao không?
Mùa hoa là lúc cây nhạy cảm nhất, hoa rụng là mất trái vụ sau. Nếu chủ vườn cho vào, đi giữa lối, không vịn cành, không chen vào giữa hàng cây, không bẻ hoa. Nếu không có ai để hỏi thì chụp từ mép đường, dùng ống tele để lấy cận cảnh.
Vì sao một số đồi ngắm cảnh ở Tà Đùng thu phí?
Khách đông kéo theo rác, cây gãy, đất xói và rủi ro trượt ngã trên đất của chủ. Thu một khoản nhỏ hoặc mở quán nước giúp chủ đất có lý do giữ đồi mở, làm lối đi, đặt thùng rác. Mức phí mỗi nơi khác nhau, hỏi trực tiếp khi tới.
Gặp dây chăng ngang lối đi thì có được bước qua không?
Không nên. Dây chăng, cổng tre, cọc chắn là cách người dân báo đây là đất riêng mà không cần xây tường. Dù dây thấp, bước qua là vào đất của người khác khi chưa được phép. Tìm chủ đất để hỏi hoặc chọn điểm ngắm khác.
Có vùng nào quanh hồ Tà Đùng hạn chế ra vào không?
Có. Khu vực công trình thủy điện, phạm vi bảo vệ hồ chứa và vùng rừng giáp vườn quốc gia có quy chế riêng, không phải chỗ nào cũng được tự do đi lại. Tôn trọng biển báo, hàng rào của đơn vị quản lý, và hỏi người địa phương trước khi đi vào vùng xa.
Xin phép chủ vườn để chụp ảnh nên nói thế nào?
Chào hỏi, nói rõ mấy người, muốn chụp ở đâu, trong bao lâu, và hỏi chỗ nào không nên đi hay chạm vào. Nếu chủ vườn mời mua sản phẩm hoặc thu một khoản nhỏ, coi đó là hợp lý. Khi về cảm ơn và gửi lại vài tấm ảnh nếu được.