Muốn trồng cây quanh nhà nhìn hồ Tà Đùng mà không che view, nguyên tắc là tính theo chiều cao và tán của cây khi trưởng thành, không theo cây lúc mua: phía trước khung nhìn chỉ trồng cây bụi, cỏ, hoa thấp giữ được bằng cắt tỉa; cây lớn đặt hai bên khung nhìn làm viền, phía sau nhà làm nền và chắn gió, hoặc ở chỗ cần che mái nhà hàng xóm, cột điện; và có lịch tỉa đều đặn cho những cây trong khung nhìn.
Đất đỏ bazan và mưa nhiều quanh hồ làm cây lớn rất nhanh. Rất nhiều khung nhìn đẹp lúc mới xây nhà bị chính cây chủ nhà trồng che dần sau vài năm: hàng cây ăn trái trước hiên, khóm tre bên mép đồi, cây bóng mát trồng để che nắng mà quên tính chỗ. Bài này giúp chủ nhà và người làm vườn trồng cây phục vụ khung nhìn, theo góc thẩm mỹ và giữ view; chọn loài cụ thể nên hỏi người làm vườn địa phương.
Cây làm view đẹp hơn hay giết view
Một khung nhìn ra hồ không có cây nào thường trông trống trải, phẳng, thiếu tỷ lệ. Cây đúng chỗ thêm vào ba thứ: tiền cảnh (cỏ, hoa, cây bụi dưới chân làm cảnh có chiều sâu), khung (hai tán cây hai bên làm viền như khung tranh), và bóng (cây che nắng chỗ ngồi). Ảnh đẹp nhất của các nơi ở quanh hồ thường có cây làm tiền cảnh hoặc làm khung.
Cây sai chỗ thì ngược lại. Một cây lớn trồng ngay giữa khung nhìn, vài năm sau che kín mặt hồ. Một hàng cây trồng dọc mép đồi để làm rào, lớn lên thành bức tường xanh. Một khóm tre trồng để che gió, lan dần ra cả mép đất.
Khác biệt giữa hai trường hợp nằm ở chỗ trồng và loại cây, quyết định ngay từ ngày đầu. Sửa sau rất khó: chặt một cây lớn đã gắn bó nhiều năm là chuyện chủ nhà nào cũng tiếc.
Tính chiều cao trưởng thành, không phải chiều cao lúc mua
Cây giống mua về thường chỉ cao ngang đầu gối hay ngang người. Người trồng nhìn cây nhỏ và thấy không che gì. Nhưng nhiều loài cây ăn trái, cây bóng mát hợp đất đỏ có thể cao quá mái nhà sau vài năm, tán rộng gấp nhiều lần lúc trồng.
Trước khi trồng mỗi cây trong khu vực trước nhà, hỏi người bán hay người làm vườn địa phương: cây này ở đất này, sau năm năm, mười năm cao bao nhiêu, tán rộng bao nhiêu, có giữ thấp được bằng cắt tỉa không. Người làm vườn quanh hồ có kinh nghiệm thực tế hơn mọi bảng tra.
Rồi đặt cây ở vị trí sao cho chiều cao và tán trưởng thành ấy không lọt vào khung nhìn chính. Có thể đánh dấu khung nhìn bằng dây căng từ chỗ ngồi chính ra hai mép của cảnh muốn giữ, trên mặt đất; cây lớn phải nằm ngoài hai dây ấy.
Phía trước khung nhìn: chỉ cây thấp, cỏ, hoa
Vùng đất nằm giữa chỗ ngồi chính và mặt hồ là vùng nhạy cảm nhất. Ở đó chỉ nên trồng những thứ không bao giờ cao quá tầm mắt người ngồi: cỏ, hoa, cây bụi thấp giữ được bằng cắt tỉa. Chúng làm tiền cảnh đẹp mà không chắn mặt nước.
Trên đất dốc nhìn xuống hồ, vùng này rộng hơn người ta nghĩ, vì đường nhìn chúc xuống nên cây ở xa phía dưới, dù khá cao, vẫn có thể lọt vào khung. Cần tính cả cây ở các bậc vườn phía dưới, không chỉ cây ngay trước hiên.
Cỏ và hoa thấp còn giữ đất trên sườn dốc, giảm xói mòn khi mưa lớn, là việc cần làm dù không vì view. Chọn cây che phủ đất phù hợp với đất đỏ và độ dốc nên hỏi người có kinh nghiệm canh tác đất dốc ở địa phương.
Cây lớn hai bên làm khung, phía sau làm nền
Cây lớn có chỗ của chúng: hai bên khung nhìn, nơi tán cây trở thành viền tranh; phía sau nhà, nơi chúng làm nền xanh khi nhìn ngôi nhà từ xa và chắn gió từ phía sau; và quanh chỗ ngồi nghỉ, nơi bóng mát cần thiết vào buổi trưa.
Một cặp cây hai bên mép khung nhìn, tán vươn vào nhưng không chạm giữa, làm cảnh hồ có chiều sâu đặc biệt: mắt đi qua khung lá tối ra mặt nước sáng. Cành cây vươn ngang phía trên khung cũng làm tiền cảnh đẹp, miễn là không hạ thấp tới mức cắt đường chân trời.
Cây phía sau nhà nên chọn loại cao vừa, tán dày, để khi nhìn từ hồ hay từ bên kia đồi, ngôi nhà nằm lọt giữa cây xanh thay vì đứng trơ trên đỉnh đồi. Đây cũng là cách giữ cảnh chung của sườn đồi.
Dùng cây để che cảnh xấu
Mỗi khung nhìn đều có những thứ không muốn thấy: mái tôn nhà bên dưới, cột điện, đường đất, bể nước, công trình đang xây. Cây là cách mềm nhất để che chúng. Một hàng cây bụi cao vừa ở đúng chỗ che được mái nhà phía dưới mà vẫn để mặt hồ phía xa hiện ra.
Để che đúng, ngồi ở chỗ ngồi chính, xác định vị trí của thứ cần che trong khung nhìn, rồi tìm chỗ trồng nằm trên đường nhìn từ mắt tới thứ ấy. Cây trồng càng gần chỗ ngồi thì càng che được nhiều với chiều cao ít, nhưng cũng dễ che luôn cả phần hồ; trồng gần thứ cần che thì cần cao hơn nhưng chính xác hơn.
Hàng rào xanh dọc ranh đất với hàng xóm vừa giữ riêng tư vừa che bớt công trình bên cạnh. Nhưng đừng để hàng rào ấy chạy cắt ngang khung nhìn ra hồ: đoạn ranh chạy dọc theo hướng nhìn thì trồng cao được, còn đoạn nào nằm chắn ngang trước mặt hồ thì giữ thấp dưới tầm mắt người ngồi, hoặc thay bằng cây bụi cắt tỉa.
Cây ăn trái và cây công nghiệp: đẹp, có ích, nhưng cao
Nhiều chủ nhà quanh hồ muốn khuôn viên vừa nghỉ dưỡng vừa có thu hoạch: cà phê, sầu riêng, bơ, mắc ca, cây ăn trái. Đây là nét riêng của vùng, khách cũng thích được thấy, hái. Nhưng phần lớn những cây này cao, tán rộng, và trồng thành hàng, nên dễ thành bức tường che view.
Cách sắp xếp hợp lý: đặt vườn cây ăn trái và cây công nghiệp ở những phần đất không nằm trong khung nhìn chính, như phía sau nhà, hai bên, hoặc ở phần đất thấp phía dưới đường nhìn. Vườn cà phê thấp hơn các cây ăn trái lớn, có thể đặt ở sườn dưới làm tiền cảnh xanh nếu được tỉa giữ độ cao.
Khi mua đất đã có vườn, cân nhắc kỹ trước khi chặt cây chỉ vì view; cây ấy có thể là thu nhập, là giữ đất. Thay vì chặt cả hàng, tỉa thưa, nâng tán, hoặc mở một khe nhìn qua hàng cây thường là đủ.
Cây che gió và cây che nắng cho chỗ ngồi
Chỗ ngồi nhìn hồ trên đồi thường lộng gió và nắng. Cây là cách tự nhiên để giải cả hai mà không cần xây thêm. Một nhóm cây đặt ở phía gió chính, thường là bên hông chỗ ngồi chứ không phải phía trước, chắn gió mà không chắn view. Một cây tán rộng đặt phía trên hoặc bên cạnh chỗ ngồi che nắng trưa.
Khi chọn chỗ đặt cây che gió, quan sát gió vào các mùa khác nhau, hỏi người dân địa phương hướng gió mạnh trong năm. Cây che gió nên đặt thành nhóm so le, cho gió đi qua chậm lại, thay vì một hàng đặc chặn gió đột ngột gây xoáy.
Cây che nắng chỗ ngồi nên có tán cao, thân thẳng, để người ngồi dưới nhìn ra hồ qua khoảng trống dưới tán, không bị cành thấp che. Nâng tán bằng cách tỉa cành thấp hằng năm là việc giữ cho bóng mát và view cùng tồn tại.
Mùa lá: cây trong ảnh và cây ngoài đời
Cây quanh hồ thay đổi theo mùa. Mùa mưa, mọi thứ xanh rậm, tán dày, khe nhìn hẹp lại. Mùa khô, một số cây rụng bớt lá, cỏ ngả vàng, khung nhìn rộng hơn nhưng tiền cảnh khô hơn. Khi chọn chỗ trồng, cần hình dung cây ở cả hai mùa.
Một cây rụng lá mùa khô có thể đặt gần khung nhìn hơn, vì đúng mùa khô trời trong, khách đến nhiều, view lại mở ra. Ngược lại, cây thường xanh tán dày phải đặt xa hơn vì che quanh năm. Người làm vườn địa phương biết loài nào rụng lá, rụng vào khoảng nào.
Với chủ homestay, chụp ảnh khung nhìn ở cả hai mùa và cập nhật ảnh trên trang đặt phòng giúp khách biết đúng cảnh. Đó cũng là cách theo dõi cây lớn tới đâu qua từng năm.
Lá rụng mùa khô cũng cần dọn: lá khô dồn quanh nhà, trên mái, trong máng nước là vật liệu dễ cháy đúng mùa hanh. Gom lá làm phân hay phủ gốc ở chỗ xa nhà là vừa giữ vườn sạch vừa giữ an toàn.
Lịch cắt tỉa để giữ khung nhìn
Cây trong và quanh khung nhìn cần được tỉa đều đặn. Một lịch đơn giản giúp không để tới lúc view đã mất mới xử lý:
- Đầu mùa mưa, khi cây bắt đầu ra lá mạnh, đi một vòng từ các chỗ ngồi chính, chụp ảnh khung nhìn, so với ảnh cũ.
- Đánh dấu cây nào đã lọt vào khung nhìn, cành nào đã hạ thấp cắt đường chân trời.
- Tỉa cây bụi phía trước về độ cao đã định; nâng tán cây hai bên bằng cách tỉa cành thấp.
- Giữa mùa mưa, kiểm lại một lần nữa vì cây lớn rất nhanh trong những tháng này.
- Đầu mùa khô, tỉa gọn và dọn cành khô, vừa giữ view vừa giảm vật liệu dễ cháy quanh nhà.
Ghi lại mỗi lần tỉa bằng ảnh chụp từ cùng một chỗ ngồi. Sau vài năm, bộ ảnh ấy cho thấy khung nhìn đã được giữ thế nào, và là thứ để giao lại cho người chăm vườn mới.
Cây và cảnh chung của sườn đồi
Trồng cây không chỉ là chuyện khung nhìn của nhà mình. Cây mình trồng ở ranh đất có thể lớn lên che khung nhìn của nhà hàng xóm phía trên. Hàng cây cao dọc mép đồi phía hồ có thể chắn view của cả dãy nhà phía sau.
Ngược lại, cây cũng là cách tốt nhất để giữ cảnh chung đẹp: phủ xanh mái nhà, che bớt công trình, giữ đất không xói lở thành vệt đỏ trên sườn đồi. Một sườn đồi nhiều nhà mà nhà nào cũng nằm lọt giữa cây xanh trông đẹp hơn nhiều một sườn đồi nhà trơ trên đất trống.
Khi trồng cây lớn gần ranh đất, nên nói với hàng xóm, nhất là nhà phía trên. Một câu trao đổi lúc trồng tránh được tranh cãi về sau khi cây đã lớn.
Một khu nhiều nhà có thể thống nhất vài điều đơn giản: không trồng cây lớn ở mép đồi phía hồ, cây ranh đất giữ dưới một độ cao nhất định, mỗi nhà tự tỉa cây của mình trước mùa mưa. Những thoả thuận nhỏ như vậy giữ được khung nhìn cho mọi người lâu dài hơn mọi quy định.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chặt cây có sẵn để mở view không?
Cân nhắc kỹ. Tỉa thưa, nâng tán, mở một khe nhìn thường đủ mà vẫn giữ cây. Cây lớn giữ đất, che nắng, là cảnh nền. Chặt cây trên đất dốc còn có thể ảnh hưởng ổn định đất, nên hỏi người có chuyên môn trước.
Cây gì hợp trồng phía trước view?
Những cây không cao quá tầm mắt người ngồi khi trưởng thành hoặc giữ thấp được bằng cắt tỉa: cỏ, hoa, cây bụi. Loài cụ thể hợp đất đỏ và khí hậu quanh hồ nên hỏi người làm vườn địa phương.
Tre có nên trồng gần nhà nhìn hồ không?
Tre đẹp, che gió tốt nhưng nhiều loài lan rất nhanh bằng rễ, khó kiểm soát, và mọc cao. Nếu trồng, chọn loài mọc thành bụi không lan, đặt xa khung nhìn, và có cách chặn rễ.
Bao lâu nên tỉa cây trong khung nhìn?
Ít nhất hai ba lần một năm, tập trung vào mùa mưa khi cây lớn nhanh. Kiểm bằng ảnh chụp từ chỗ ngồi chính, so với ảnh cũ để biết lúc nào cần tỉa trước khi view bị che.
Có nên trồng cây ăn trái trước hiên để khách hái?
Có thể trồng một hai cây thấp hoặc giữ thấp được ở bên cạnh hiên. Vườn cây ăn trái lớn nên đặt ngoài khung nhìn chính, phía sau hoặc hai bên, để vừa có trải nghiệm hái trái vừa giữ view.