Cùng một chỗ đứng nhìn hồ Tà Đùng, mỗi khoảng giờ cho một cảnh khác vì ba thứ thay đổi liên tục: hướng và độ nghiêng của nắng (quyết định đảo nổi khối hay phẳng), hơi nước trong không khí (quyết định lớp xa rõ hay mờ) và gió trên mặt hồ (quyết định nước phản chiếu hay gợn). Tinh mơ xám xanh, sáng sớm có thể có sương, giữa buổi sáng trong và tươi, trưa phẳng và chói, chiều nổi khối và ấm, tối mặt hồ thành một tấm bạc.
Bài này không bàn chuyện mấy giờ mặt trời mọc lặn, mà bàn chuyện nhìn: cùng một khung cảnh, cái gì đổi, đổi vì sao, và giờ nào hợp với kiểu ngắm nào. Hiểu vậy thì anh chị có thể chọn một chỗ đứng quen và quay lại nhiều lần trong ngày, thay vì chạy đi nhiều nơi.
Ba thứ làm cảnh đổi: nắng, hơi nước và gió
Nắng quyết định hình khối. Khi mặt trời thấp, nắng chiếu xiên, mỗi quả đồi và hòn đảo có một mặt sáng một mặt tối, bóng đổ dài, mắt thấy rõ hình dáng ba chiều. Khi mặt trời lên cao, nắng chiếu gần như thẳng xuống, bóng ngắn lại, các khối mất chiều sâu, cảnh trông như ảnh in phẳng.
Hơi nước quyết định chiều xa. Sáng sớm, không khí còn ẩm và mát, hơi nước có thể đọng thành sương ở thung lũng và mặt hồ, các lớp đồi xa mờ đi thành nhiều sắc độ. Khi nắng làm ấm không khí, sương tan, tầm nhìn xa hơn nhưng lớp xa cũng dần nhạt vì hơi nóng bốc lên. Sau một trận mưa, không khí sạch, có lúc nhìn rõ tới những dãy núi rất xa.
Gió quyết định mặt nước. Gió lặng thì mặt hồ như gương, phản chiếu đảo và mây. Gió nhẹ thì mặt nước lấp lánh từng vệt. Gió mạnh thì mặt hồ xám lại, gợn đều, không còn phản chiếu. Trên các hồ lớn vùng đồi, gió thường yếu vào sáng sớm và mạnh lên khi nắng làm nóng sườn đồi, rồi dịu lại về chiều tối — đây là xu hướng chung, không phải ngày nào cũng vậy.
Tinh mơ: cảnh xám xanh trước khi có nắng
Khoảng thời gian trước khi mặt trời lên, khi trời đã đủ sáng để nhìn, là lúc ít người để ý nhất. Cảnh lúc này không có nắng, mọi thứ mang một màu xám xanh dịu, mặt hồ nhạt màu, các đảo là những khối tối. Không khí lạnh, gió thường lặng, mọi âm thanh rất rõ: tiếng gà, tiếng máy thuyền xa, tiếng chim đầu ngày.
Nếu đêm trước có điều kiện, sương đã nằm sẵn trên mặt hồ hoặc trong thung lũng lúc này. Vì chưa có nắng, sương có màu xám trắng, chưa ửng hồng vàng. Đây là lúc nhìn được hình dáng thật của lớp sương — nó nằm ở đâu, dày mỏng ra sao — trước khi ánh sáng làm mọi thứ lung linh.
Tinh mơ hợp với người muốn ngồi yên, uống trà, nghe tiếng của vùng hồ thức dậy. Ai đi chụp ảnh thì tận dụng khoảng này để chọn chỗ đứng, căn khung, chờ ánh nắng đầu tiên.
Sáng sớm: nắng đầu ngày, sương ửng màu rồi tan
Khi tia nắng đầu tiên vượt qua dãy đồi phía đông, những đỉnh đồi và ngọn cây cao trên đảo sáng lên trước, phần thấp vẫn còn trong bóng. Nếu có sương, lớp trắng ửng vàng hồng ở mặt hướng nắng. Đây là khoảng cảnh đẹp nhất trong ngày với nhiều người, nhưng thường chỉ kéo dài ngắn.
Khi mặt trời lên cao hơn, sương bắt đầu mỏng đi, rách thành từng mảng, bốc lên khỏi mặt hồ hoặc trôi khỏi thung lũng. Mỗi phút cảnh một khác: một hòn đảo vừa hiện ra, một vạt nước vừa sáng lên. Ngồi yên mà xem quá trình sương tan cũng là một trải nghiệm riêng, không cần phải chụp được gì.
Hướng nắng buổi sáng phụ thuộc vào vị trí chỗ đứng so với hồ. Chỗ đứng nhìn về phía tây sẽ thấy nắng chiếu thuận vào mặt đảo; chỗ đứng nhìn về phía đông sẽ thấy cảnh ngược sáng, đảo thành bóng tối, sương sáng rực. Hai cách đều đẹp, chỉ khác tính chất — một bên rõ màu, một bên giàu không khí.
Giữa buổi sáng: trong, tươi và nhìn xa
Khoảng giữa buổi sáng, sương đã tan, nắng còn chưa gắt, không khí trong. Màu cây xanh tươi, mặt hồ xanh rõ, đất đỏ ven bờ sáng lên. Đây là giờ cảnh trông đúng màu nhất, giống với hình dung của nhiều người về một bức ảnh phong cảnh tươi sáng.
Tầm nhìn xa thường tốt vào giờ này nếu không có khói đốt nương. Có thể đếm được nhiều lớp đồi, thấy được những nhánh hồ xa, những mái nhà nhỏ trên sườn đồi bên kia. Gió bắt đầu nổi nhẹ, mặt hồ có những vệt lấp lánh.
Đây là giờ hợp với người muốn nhìn kỹ địa hình: đoạn hồ nào nhiều đảo, nhánh nước nào chạy sâu vào đồi, con đường nào dẫn xuống bến. Cũng là giờ hợp với gia đình có trẻ nhỏ, khi cả nhà đã ăn sáng xong, trời đã ấm.
Nếu đã ngắm lúc sáng sớm, thử quay lại đúng chỗ ấy vào giờ này và so sánh. Những hòn đảo lúc nãy chỉ là bóng đen trong sương giờ hiện đủ màu cây, bờ đất, những vệt nước nông sáng hơn quanh chân đảo. Nhiều người lần đầu nhận ra mình đã ngắm cùng một khung cảnh mà như hai nơi khác nhau.
Giữa trưa: phẳng, chói và nóng
Từ gần trưa đến đầu giờ chiều, nắng chiếu gần như thẳng đứng. Bóng đổ ngắn, các đảo và đồi mất hình khối, mọi thứ như dàn phẳng ra. Mặt hồ phản chiếu bầu trời sáng gắt, có khi lấp lóa khó nhìn. Hơi nóng bốc lên làm lớp đồi xa nhòe đi.
Đây là giờ kém nhất cho ngắm cảnh và chụp ảnh, nhưng không phải vô ích. Nắng thẳng làm màu nước có khi xanh nhất trong ngày, vì ánh sáng xuyên xuống nước nhiều hơn thay vì phản xạ. Mây tích bắt đầu hình thành vào mùa mưa, tạo những khối mây trắng lớn trên nền trời xanh, đổ bóng thành từng mảng tối di chuyển trên mặt hồ và đồi.
Với người ngắm, giữa trưa là lúc nên vào bóng mát, nghỉ ngơi, uống nước. Đứng lâu trên đồi trống giữa trưa ở cao nguyên dễ bị say nắng dù không khí cảm thấy mát. Nếu buộc phải đi giờ này, hãy nhìn những mảng bóng mây trên mặt hồ — đó là cái đẹp riêng của buổi trưa.
Chiều muộn: nổi khối, ấm màu và mặt hồ lặng dần
Khi mặt trời nghiêng dần về phía tây, nắng xiên trở lại, lần này mang màu ấm. Các sườn đồi và đảo hướng về phía tây sáng vàng, sườn kia chìm vào bóng. Cảnh nổi khối rõ ràng như buổi sáng, nhưng màu đậm và ấm hơn. Đất đỏ ven bờ đỏ rực lên, cây cỏ ánh vàng.
Gió chiều thường dịu dần, mặt hồ có thể phẳng lại, phản chiếu bầu trời đang đổi màu. Nếu có mây mỏng, trời ửng cam hồng và màu ấy in xuống mặt nước. Khi mặt trời khuất sau đồi, có một khoảng ngắn cả vùng hồ chìm trong ánh sáng dịu không bóng, trước khi tối hẳn.
Chiều muộn hợp với hầu hết mọi người: nắng đã bớt gắt, không khí mát dần, ánh sáng đẹp. Nhớ mang áo khoác vì gió trên đồi lạnh nhanh khi mặt trời xuống, và tính đường về để không phải chạy xe trên đường đồi khi trời đã tối mịt.
Tối: mặt hồ bạc và những đốm sáng
Sau khi trời tối, mặt hồ vẫn giữ một chút ánh sáng của bầu trời, trông như một tấm bạc mờ giữa những khối đồi đen. Đêm có trăng, mặt hồ sáng rõ, các đảo hiện thành bóng đen sắc nét, có khi thấy cả vệt trăng trên nước. Đêm không trăng, mặt hồ chỉ còn là một vùng nhạt hơn đồi.
Trên mặt hồ có thể có những đốm đèn của thuyền câu, lồng cá; trên sườn đồi là ánh đèn nhà dân, nơi lưu trú. Vùng hồ ít đèn đường nên bóng tối thật sự, khác hẳn thành phố. Người ngắm cảnh đêm nên ngồi ở chỗ quen, có lối đi an toàn, không lang thang mép đồi lúc tối.
Ngắm cảnh tối không cần ra điểm ngắm xa; ngồi ở hiên nơi ở nhìn ra hồ là đủ. Giữ ánh đèn quanh mình thấp và ấm, để mắt quen bóng tối và thấy được mặt hồ.
Thử ngắm theo nhịp ba lần trong một ngày
Cách đơn giản để cảm được sự thay đổi là chọn một chỗ đứng gần nơi ở và quay lại đó ba lần: một lần lúc trời vừa sáng, một lần giữa buổi sáng, một lần chiều muộn. Mỗi lần ngồi mười lăm hai mươi phút. Không cần đi đâu khác. Nếu muốn, chụp một tấm ảnh từ đúng một vị trí, cùng một khung, ba lần trong ngày, rồi đặt ba tấm cạnh nhau.
Sau ba lần như vậy, anh chị sẽ tự nhận ra những điều bài viết chỉ có thể mô tả: hòn đảo nào nổi bật nhất lúc nắng sáng, nhánh hồ nào sáng lên khi chiều xuống, gió bắt đầu thổi từ phía nào. Đó là hiểu biết riêng của mình về một góc hồ, thứ giúp lần sau lên Tà Đùng biết ngay mình muốn đứng đâu, giờ nào.
Với trẻ lớn, đây cũng là một hoạt động quan sát thú vị: cho trẻ vẽ hoặc ghi lại ba lần nhìn, xem màu nước, bóng đảo, mây trời khác nhau ra sao. Trẻ sẽ nhớ chuyến đi bằng những điều tự mình phát hiện.
Khi trời không theo nhịp: ngày nhiều mây và ngày mưa
Nhịp mô tả ở trên là của những ngày nắng. Ngày nhiều mây, ánh sáng dịu suốt ngày, không có nắng xiên làm nổi khối nhưng cũng không có trưa chói gắt. Cảnh trông mềm, màu xanh sâu hơn, các lớp đồi tách nhau bằng sắc độ thay vì bằng bóng. Những ngày như vậy lại hợp để nhìn chi tiết, vì mắt không bị chói.
Ngày mưa thì nhịp thay bằng những đợt: trước mưa, mây đen kéo tới, mặt hồ sẫm và gió nổi; trong mưa, màn nước trắng che dần từng đảo; sau mưa, trời trong vắt, có khi có cầu vồng hoặc mây trắng bốc lên từ thung lũng. Khoảng sau mưa thường là lúc nhìn xa nhất trong ngày. Chỉ cần nhớ: có sấm sét thì rời khỏi đồi trống, chờ hết giông mới quay lại.
Ngày mù khói cuối mùa khô là trường hợp khó nhất: cả ngày một màu trắng đục, lớp xa biến mất. Những ngày ấy, đổi cách ngắm: nhìn gần, nhìn hình dáng các đảo sát bờ, màu đất đỏ, những cây đứng lẻ. Cảnh không có chiều sâu nhưng vẫn có chi tiết, và vẫn có thể có một buổi chiều mặt trời đỏ tròn treo trong lớp khói.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng một chỗ đứng mà hồ Tà Đùng mỗi giờ một khác?
Vì nắng đổi hướng và độ nghiêng, hơi nước trong không khí tăng giảm, gió trên mặt hồ mạnh yếu khác nhau trong ngày. Ba thứ đó quyết định đảo nổi khối hay phẳng, lớp xa rõ hay mờ, mặt nước phản chiếu hay gợn.
Giờ nào ngắm hồ Tà Đùng đẹp nhất?
Với đa số người là sáng sớm khi có nắng đầu ngày và có thể có sương, và chiều muộn khi nắng xiên ấm màu. Giữa buổi sáng hợp để nhìn rõ màu và địa hình. Giữa trưa là giờ phẳng và chói nhất.
Buổi trưa ngắm hồ Tà Đùng có gì đáng xem không?
Có. Nước có thể xanh nhất trong ngày, và mùa mưa có mây tích lớn đổ bóng thành mảng tối di chuyển trên hồ. Nhưng nên ngắm từ chỗ có bóng mát, tránh đứng lâu trên đồi trống vì dễ say nắng.
Khi nào mặt hồ Tà Đùng phẳng như gương?
Khi gió lặng, thường vào sáng sớm và có lúc vào chiều tối. Gió thường mạnh lên khi nắng làm nóng sườn đồi giữa ngày. Đây là xu hướng chung, mỗi ngày mỗi khác, nên có mặt sớm để tăng cơ hội.
Ngắm hồ Tà Đùng buổi tối có an toàn không?
An toàn nếu ngồi ở nơi ở hoặc chỗ quen có lối đi rõ. Không nên lang thang mép đồi, đường đất lúc tối vì vùng hồ ít đèn, dốc và có thể trơn. Mang đèn pin, áo ấm và về sớm.
Có nên ở một chỗ cả ngày thay vì đi nhiều điểm?
Rất nên nếu muốn hiểu cảnh. Chọn một chỗ đứng hoặc chỗ ở có view tốt, ngắm vào sáng sớm, giữa buổi, chiều muộn và tối. Sẽ thấy nhiều cảnh hơn là chạy qua năm điểm vào cùng một khung giờ trưa.