Một toàn cảnh hồ Tà Đùng đọc dễ nhất khi chia thành năm lớp từ gần ra xa: tiền cảnh dưới chân (cỏ, đất đỏ, cây cà phê), mặt nước gần, cụm đảo ở giữa, các lớp đồi xa và bầu trời. Khung nhìn đẹp là khung mà các lớp này tách nhau rõ, không lớp nào che lấp lớp nào. Biết đọc theo lớp, anh chị sẽ chọn được chỗ đứng tốt hơn và thấy được chiều sâu mà người nhìn lướt bỏ qua.
Cách đọc theo lớp không phải thuật ngữ của nhiếp ảnh gia; người vẽ tranh phong cảnh, người làm vườn cảnh hay người chọn hướng nhà đều dùng nó. Ở Tà Đùng, nơi mặt hồ được tạo ra bằng cách làm ngập một vùng đồi, số lớp cảnh nhiều hơn hẳn một hồ đồng bằng, nên học cách nhìn này rất đáng.
Lớp một — tiền cảnh: thứ ở ngay dưới chân
Tiền cảnh là phần gần nhất, thường cách chỗ đứng vài mét tới vài chục mét: đám cỏ lau, hàng cà phê, lối mòn đất đỏ, một gốc cây khô, tảng đá ở mép đồi. Nhiều người không để ý lớp này vì mắt bị hút ngay ra mặt hồ. Nhưng chính tiền cảnh cho biết mình đang đứng ở đâu, cao bao nhiêu so với mặt nước, và cho bức tranh một điểm tựa.
Tiền cảnh tốt là thứ thấp, có hình dáng rõ và không che khuất phần sau. Một lối mòn đất đỏ chạy xuống dốc dẫn mắt về phía hồ; một vạt cỏ khô vàng tương phản với nước xanh; một cây đứng lẻ làm khung bên mép. Tiền cảnh xấu là mái tôn, dây điện, đống phân bón, hay một hàng cây cao chắn ngang. Khi chọn chỗ đứng, chỉ cần bước sang trái phải vài bước hoặc lên cao một chút là tiền cảnh đã khác hẳn.
Một mẹo nhỏ: ngồi xuống. Hạ tầm mắt thấp làm tiền cảnh lớn lên, cỏ hoa ở gần thành một lớp mềm phía dưới khung, mặt hồ lùi về sau. Đứng thẳng thì ngược lại, tiền cảnh thu nhỏ và mặt hồ chiếm nhiều chỗ hơn. Hai cách cho hai cảm giác, đều đáng thử.
Lớp hai — mặt nước gần: nơi ánh sáng làm việc
Ngay sau tiền cảnh là phần mặt hồ gần nhất, nơi nhìn rõ màu nước, bờ đất và gợn sóng. Lớp này đổi theo thời tiết nhanh hơn mọi lớp khác. Gió lặng thì mặt nước thành gương, đảo và mây in bóng xuống; gió thổi thì mặt nước xám lại, gợn đều, mất phản chiếu. Nắng chiếu thì nước xanh lên; mây che thì nước sẫm màu.
Mùa khô, khi nước rút, lớp này có thêm dải bờ đất đỏ chạy viền quanh các vịnh và đảo, trông như những đường kẻ sẫm phân ranh nước với cây. Có người thấy dải đất đó làm cảnh kém xanh; có người lại thích vì nó vẽ ra hình dáng của mặt hồ rõ hơn. Mùa mưa nước lên, bờ đất chìm, cây cỏ sát mép nước, cảnh trông đầy đặn và mềm hơn.
Khi ngắm, để ý lớp mặt nước gần để đoán thời tiết sắp tới: những vệt gió chạy trên mặt hồ báo gió đang tới chỗ mình đứng; mặt hồ đột nhiên sẫm và gợn mạnh ở phía xa thường là dấu hiệu mưa hoặc giông đang kéo lại. Đó là lúc nên chuẩn bị rời mép đồi.
Lớp ba — cụm đảo: trái tim của khung nhìn
Lớp giữa là thứ làm nên tên tuổi của Tà Đùng: các đảo. Chúng là đỉnh của những quả đồi cũ nhô lên khi nước ngập thung lũng, nên mỗi đảo một hình, có đảo tròn như cái bát úp, có đảo dài như lưng cá, có đảo chỉ là một chỏm cây nhỏ. Từ trên cao nhìn xuống, các đảo xếp so le, chồng lên nhau, giữa chúng là những khoảng nước sáng.
Khung nhìn cụm đảo đẹp nhất khi thấy được khoảng nước xen giữa các đảo. Nếu các đảo xếp thành một hàng thẳng theo hướng nhìn của mình, chúng sẽ che nhau và cả cụm trông như một khối. Lúc ấy chỉ cần di chuyển dọc triền đồi vài chục mét, góc nhìn chéo đi một chút là các đảo tách ra. Đây là lý do cùng một quả đồi, có chỗ đứng đẹp và chỗ đứng kém dù cách nhau không xa.
Màu của cụm đảo đổi theo cây trên đảo và mùa. Đảo còn cây rừng có màu xanh đậm, kết cấu mịn; đảo đã trồng cây hay có cỏ có màu sáng hơn, đôi chỗ lộ đất. Khi nắng xiên, mỗi đảo có một mặt sáng một mặt tối, nổi khối như mô hình. Khi sương phủ, chỉ còn phần ngọn đảo nhô lên khỏi lớp trắng.
Lớp bốn — đồi xa: nơi chiều sâu hiện ra
Sau cụm đảo là các lớp đồi và núi ở xa, có khi chồng ba bốn lớp. Lớp gần xanh và rõ, lớp sau xanh xám, lớp xa nữa chỉ còn là một đường viền nhạt trên nền trời. Hiện tượng các vật ở xa nhạt màu và ngả xanh xám được người vẽ tranh gọi là phối cảnh không khí: càng xa thì càng nhiều lớp không khí, hơi nước và bụi nằm giữa mắt và vật, làm màu nhạt đi.
Ở vùng cao nguyên ẩm như Tà Đùng, phối cảnh không khí rất rõ, nhất là buổi sáng. Đây là lớp tạo ra chiều sâu cho toàn cảnh. Không có nó, bức tranh chỉ là mặt hồ với đảo; có nó, mắt người thấy được khoảng cách, thấy vùng đất kéo dài tới tận chân trời.
Lớp đồi xa đẹp nhất khi có thứ tách các lớp ra: một dải sương nằm trong thung lũng giữa hai lớp đồi, hoặc nắng xiên chiếu sáng đỉnh đồi trước trong khi đồi sau còn trong bóng. Giữa trưa nắng gắt, các lớp dễ nhòe vào nhau thành một mảng xanh phẳng. Những ngày có khói đốt nương hay bụi mùa khô, lớp này bị xóa gần hết, chỉ còn màu trắng đục.
Lớp năm — bầu trời: phần nhiều người quên
Bầu trời chiếm một phần không nhỏ trong khung nhìn, nhưng người ngắm hồ thường chỉ nhìn xuống. Một bầu trời có mây tầng tầng, có tia nắng xuyên qua khe mây, có mây trắng phản chiếu xuống mặt hồ, làm khung nhìn sống động hơn nhiều. Một bầu trời trắng đục, không mây không màu, làm cả bức tranh nặng nề dù mặt hồ vẫn đẹp.
Ở Tà Đùng, mùa mưa thường có mây tích cao vào buổi trưa chiều, tạo nên những bầu trời ấn tượng trước khi mưa. Mùa khô trời trong hơn nhưng có thể mờ vì khói bụi. Buổi sáng sớm trời thường dịu, buổi chiều muộn có thể ửng hồng cam khi có mây mỏng.
Khi trời đẹp, dành nhiều chỗ cho trời trong khung nhìn: hạ đường chân trời thấp xuống. Khi trời xấu, dành ít chỗ: đưa đường chân trời lên cao, để mặt hồ và đảo chiếm phần lớn. Cách cân chia này áp dụng cho cả mắt nhìn lẫn khi chụp ảnh, và là cách đơn giản nhất để biến một khung cảnh bình thường thành một khung có ý đồ.
Khi các lớp bị dồn lại: vì sao có chỗ đứng nhìn rộng mà vẫn nhạt
Có những chỗ đứng cao, thoáng, nhìn được rất rộng, nhưng ngắm một lúc vẫn thấy thiếu thiếu. Thường nguyên nhân là các lớp bị dồn lại: không có tiền cảnh, mặt hồ và đảo nằm cùng một khoảng cách, đồi xa thì bị mây hoặc khói xóa. Mắt người không có chỗ nào để đi từ gần ra xa, cảnh trở thành một tấm bản đồ nhìn từ trên xuống.
Cách sửa đơn giản là tìm lại lớp đang thiếu. Thiếu tiền cảnh thì bước xuống thấp một chút để có cỏ hoặc mép đồi trong tầm mắt. Thiếu chiều sâu ở xa thì đổi hướng nhìn sang phía có lớp đồi rõ hơn, hoặc chờ một đợt nắng xiên. Thiếu điểm nhấn ở giữa thì tìm một hòn đảo có hình dáng riêng, một chiếc thuyền, một mái nhà nhỏ trên đảo để mắt dừng lại.
Ngược lại, có chỗ đứng hẹp hơn nhưng đủ lớp lại cho cảm giác sâu và đầy. Đừng đánh giá một chỗ ngắm chỉ bằng độ rộng của tầm nhìn. Một khe giữa hai hàng cây, nếu nhìn ra đúng cụm đảo và có lớp đồi phía sau, có khi đáng nhớ hơn một đỉnh đồi trống trơn.
Dùng cách đọc theo lớp khi chọn chỗ ở và khi chụp
Cách đọc theo lớp không chỉ dùng ở điểm ngắm. Khi xem ảnh một phòng nghỉ quảng cáo view hồ, thử tách lớp: tiền cảnh là ban công hay mái nhà hàng xóm, mặt nước có thật sự hiện ra hay chỉ là một dải xa, cụm đảo có trong khung không, đồi xa có bị che không. Ảnh chỉ có lớp trời và một vệt nước xa thường là view một góc, không phải view trọn.
Khi chụp ảnh bằng điện thoại, đọc theo lớp giúp quyết định cắt khung ở đâu. Giữ lớp nào đẹp nhất hôm đó làm chính, bỏ bớt lớp xấu. Ngày sương đẹp thì cho đồi xa và sương nhiều chỗ; ngày trời trong gió lặng thì cho mặt nước phản chiếu nhiều chỗ; ngày trời đục thì cắt sát cụm đảo. Một tấm ảnh có ý đồ về lớp thường đẹp hơn một tấm chụp hết mọi thứ.
Người làm nhà hay homestay quanh hồ cũng dùng đúng cách nhìn này để quyết định đặt cửa sổ ở đâu, giữ cây nào, chặt bớt cây nào, sao cho từ trong nhà nhìn ra vẫn đủ năm lớp mà không cần ra tận mép đồi.
Nói gọn, ai đã quen tách lớp thì nhìn đâu cũng thấy được cấu trúc của cảnh, và chọn lựa của mình bớt cảm tính hơn hẳn.
Tập đọc toàn cảnh trong mười phút
Lần tới đứng trước hồ, thử làm theo trình tự dưới đây. Lúc đầu thấy hơi gượng, nhưng sau vài lần mắt sẽ tự đi theo lớp mà không cần nghĩ:
- Đứng yên, nhìn thẳng ra xa trước, xem có bao nhiêu lớp đồi và lớp xa nhất còn rõ hay đã nhòe.
- Hạ mắt xuống cụm đảo, đếm thử những đảo tách rời nhau và tìm khoảng nước sáng giữa chúng.
- Nhìn mặt nước gần: lặng hay gợn, có phản chiếu không, có bờ đất đỏ không.
- Nhìn tiền cảnh dưới chân: có gì làm điểm tựa, có gì đang chắn khung.
- Ngước lên trời: mây ra sao, nắng từ hướng nào, có sắp mưa không.
- Bước sang trái và sang phải vài chục bước, làm lại hai bước giữa để so khoảng nước giữa các đảo.
- Chọn chỗ đứng mà cả năm lớp tách nhau rõ nhất, rồi ngồi xuống ở đó.
Mười phút đọc cảnh kiểu này cũng là mười phút cảnh kịp đổi: một đám mây trôi qua, một vệt nắng di chuyển. Nhiều người thấy khung nhìn đẹp nhất của chuyến đi chính trong lúc đang tập đọc như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh là gì khi ngắm hồ?
Tiền cảnh là phần gần chỗ đứng như cỏ, đất, cây thấp. Trung cảnh là mặt nước và cụm đảo ở giữa. Hậu cảnh là các lớp đồi xa và bầu trời. Ở hồ Tà Đùng, có thể chia kỹ hơn thành năm lớp để đọc cảnh dễ hơn.
Vì sao đồi xa ở Tà Đùng nhạt dần như tranh thủy mặc?
Do phối cảnh không khí: càng xa thì càng nhiều lớp không khí, hơi nước và bụi giữa mắt và vật, nên màu nhạt và ngả xanh xám. Vùng cao nguyên ẩm buổi sáng làm hiện tượng này rõ hơn nhiều so với vùng khô.
Làm sao để cụm đảo không che nhau trong khung nhìn?
Di chuyển dọc triền đồi để góc nhìn chéo với hàng đảo. Khi đảo xếp thẳng theo hướng nhìn, chúng chồng lên nhau thành một khối; lệch đi vài chục mét là khoảng nước giữa các đảo hiện ra, cảnh có nhịp hơn.
Mùa khô lộ bờ đất đỏ có làm cảnh xấu đi không?
Tùy cảm nhận. Dải bờ đất đỏ làm cảnh bớt xanh nhưng vẽ rõ hình dáng các vịnh và đảo. Mùa mưa nước lên che bờ, cảnh đầy và mềm hơn. Hai mùa là hai kiểu đẹp khác nhau.
Có cần máy ảnh để đọc cảnh theo lớp không?
Không cần. Đọc theo lớp là cách nhìn bằng mắt, giúp chọn chỗ đứng và ngắm lâu hơn. Khi đã quen, chụp bằng điện thoại cũng có chiều sâu hơn vì mình biết lớp nào cần giữ, lớp nào nên bỏ.
Ngày có khói mù thì nên ngắm lớp nào?
Tập trung vào tiền cảnh, mặt nước gần và cụm đảo gần, vì các lớp đồi xa gần như bị xóa. Đưa đường chân trời lên cao hoặc bỏ hẳn trời ra khỏi khung, nhìn kỹ hình dáng đảo và bờ hồ.