Cầu vồng ở Tà Đùng hiện ra khi ba điều cùng có mặt: mặt trời ở phía sau lưng người nhìn và còn thấp trên bầu trời, phía trước có mưa hoặc màn hạt nước, và giữa hai thứ ấy không có mây che nắng. Thời điểm hay gặp nhất là chiều muộn những ngày mùa mưa, khi một cơn giông vừa đi qua về phía đông và mặt trời phía tây ló ra; buổi sáng cũng có, khi mưa ở phía tây và mặt trời mọc phía đông. Đứng trên một sườn đồi nhìn xuống hồ, anh chị có thể thấy vòng cung rơi xuống tận mặt nước, thấp hơn đường chân trời — điều người đứng ở đồng bằng không thấy được.
Bài này giải thích cơ chế đủ để đoán và tìm cầu vồng, cho biết đứng ở đâu, nhìn hướng nào, cầu vồng đôi là gì, và những điều cần giữ vì cầu vồng thường đi cùng giông sét. Không có lịch cầu vồng cố định; chỉ có cách đọc trời. Khung cảnh là vùng hồ thuộc xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 7/2025 thuộc huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông).
Cầu vồng hình thành ra sao, nói đủ để dùng
Ánh nắng đi vào một giọt nước mưa, bị bẻ cong, phản xạ ở mặt sau giọt rồi đi ra, bị bẻ cong thêm lần nữa. Mỗi màu bị bẻ một chút khác nhau nên ánh sáng trắng tách thành dải màu. Điều quan trọng với người ngắm là ánh sáng ra khỏi giọt nước đi về một góc gần như cố định so với hướng nắng chiếu tới — khoảng bốn mươi hai độ đối với dải màu chính.
Hệ quả là cầu vồng luôn nằm trên một vòng tròn có tâm là điểm đối diện mặt trời — điểm mà bóng đầu anh chị in xuống. Vòng tròn đó có bán kính khoảng bốn mươi hai độ. Mặt trời càng cao thì điểm tâm càng chìm sâu xuống dưới đường chân trời, cung cầu vồng thấy được càng thấp. Khi mặt trời cao hơn khoảng bốn mươi hai độ, với người đứng trên mặt đất phẳng, cầu vồng nằm hết dưới chân trời — không thấy được.
Vì vậy giữa trưa hầu như không có cầu vồng, dù đang mưa nắng. Cầu vồng là hiện tượng của buổi sáng và buổi chiều. Mặt trời càng thấp, cung cầu vồng càng cao và càng gần nửa vòng tròn trọn vẹn.
Mỗi người thấy cầu vồng của riêng mình: hai người đứng cách nhau vài bước nhìn thấy ánh sáng từ hai tập hợp giọt nước khác nhau. Cầu vồng không có "chân" cố định; đi về phía nó, nó lùi lại.
Vì sao đứng trên đồi nhìn hồ lại thấy cầu vồng đặc biệt
Ở đồng bằng, đường chân trời cắt ngang vòng tròn cầu vồng, nên ta chỉ thấy cung phía trên. Khi đứng trên cao nhìn xuống một thung lũng hay một lòng hồ, tầm mắt có thể nhìn xuống thấp hơn đường chân trời. Nếu phía dưới có mưa hoặc hơi nước, phần cung bình thường bị đất che giờ hiện ra — cầu vồng có thể rơi xuống tận mặt hồ, thậm chí cong xuống thấp hơn cả chỗ anh chị đứng.
Cảnh ấy ở Tà Đùng có một nét riêng: chân cầu vồng có thể đáp xuống giữa các đảo, như cắm vào một hòn đảo cụ thể. Cầu vồng lúc đó có tiền cảnh là đồi xanh, trung cảnh là mặt hồ và đảo, hậu cảnh là màn mưa xám — một khung nhìn nhiều lớp mà ít nơi có.
Mặt hồ sau mưa cũng có thể phản chiếu cầu vồng nếu đủ lặng. Lưu ý rằng cầu vồng phản chiếu trên mặt nước không phải bản sao đúng vị trí của cầu vồng trên trời; nó đến từ những giọt nước khác, nên chân của hai cung có thể không khớp. Đây là một chi tiết mà người tinh mắt sẽ thấy thú vị.
Từ đồi cao, đôi khi còn thấy cầu vồng trên màn sương hoặc hơi nước bốc lên từ rừng sau mưa, chứ không chỉ trên màn mưa. Những dải màu mờ, ngắn này dễ bị bỏ qua nếu không biết tìm ở hướng đối diện mặt trời.
Đoán và đi tìm cầu vồng
Cầu vồng không hẹn trước, nhưng có thể đoán khả năng trong vòng vài chục phút. Trình tự dưới đây dùng được cho buổi chiều; buổi sáng thì đảo ngược hướng đông tây:
- Thấy một cơn mưa đang đi qua hoặc đang ở phía đông, trong khi phía tây trời bắt đầu sáng lên và mặt trời sắp ló.
- Kiểm tra độ cao mặt trời: chiều muộn là thời điểm tốt nhất, mặt trời càng thấp càng dễ thấy cung cao.
- Đứng sao cho mặt trời ở ngay sau lưng; nhìn bóng của chính mình in xuống đất — bóng đầu chỉ về tâm vòng cầu vồng.
- Nhìn ra phía trước, cách tâm ấy một khoảng chừng một gang tay dang rộng nhân hai (khoảng bốn mươi hai độ), đó là nơi cầu vồng sẽ hiện.
- Chọn chỗ đứng cao nhìn xuống lòng hồ nếu có, để thấy được phần cung dưới đường chân trời.
- Kiên nhẫn: cầu vồng có thể hiện, mờ đi khi mây che nắng, rồi hiện lại khi nắng ló.
Nếu đang ở trong nhà khi mưa vừa ngớt và nắng chiếu vào hiên từ phía tây, hãy bước sang hiên phía đông. Nhiều cầu vồng đã bị bỏ lỡ chỉ vì người ta nhìn về phía mặt trời đẹp chứ không quay lưng lại.
Mẹo đo góc bằng tay: duỗi thẳng cánh tay, dang các ngón tay ra; từ đầu ngón cái tới đầu ngón út khoảng hai mươi độ. Hai lần như vậy tính từ bóng đầu là gần đúng vị trí của cung chính.
Cầu vồng đôi và dải trời tối ở giữa
Những ngày mưa dày và nắng mạnh, phía ngoài cầu vồng chính có thể thấy một cung thứ hai mờ hơn, rộng hơn, ở góc khoảng năm mươi độ. Cung này hình thành khi ánh sáng phản xạ hai lần bên trong giọt nước, nên thứ tự màu của nó bị đảo ngược: cầu vồng chính có màu đỏ ở mép ngoài, còn cung phụ có màu đỏ ở mép trong.
Giữa hai cung có một dải trời tối hơn hẳn phần trời xung quanh. Đây là vùng mà ánh sáng từ các giọt nước không hướng về phía mắt người nhìn. Dải tối này được đặt theo tên một nhà khoa học cổ đại đã mô tả nó. Trong khi đó, phần trời bên trong cầu vồng chính lại sáng hơn phần trời bên ngoài. Khi đã để ý, anh chị sẽ thấy rõ hai vùng sáng tối này mỗi khi có cầu vồng.
Đôi khi bên trong cung chính còn xuất hiện những dải màu mảnh lặp lại, nhạt dần, gọi là cầu vồng phụ trội. Chúng xuất hiện khi giọt mưa nhỏ và đều kích thước. Đây là chi tiết khó thấy và thoáng qua.
Với người ngắm cảnh, cầu vồng đôi là dấu hiệu màn mưa phía trước đang dày và nắng phía sau đang mạnh. Đó là lúc ánh sáng trên toàn cảnh cũng đẹp nhất: đồi trước mặt được rọi sáng rực trên nền mây giông xám đen phía sau.
Cầu vồng trong toàn cảnh hồ: nhìn và ghi lại
Cầu vồng đẹp nhất khi có nền tối phía sau. Màn mưa xám đen, mây giông dày, hoặc sườn đồi trong bóng làm màu cầu vồng nổi lên. Trên nền trời sáng trắng, cầu vồng nhạt và khó thấy. Khi chọn chỗ đứng, ưu tiên hướng có mây giông dày ở phía trước.
Cầu vồng rất rộng: cung chính chiếm một khoảng trời lớn. Để thấy trọn, cần khung nhìn rộng. Điện thoại có ống góc rộng có thể ghi lại cả vòng cung; ống thường chỉ được một phần. Một cách khác là chỉ lấy một chân cầu vồng đáp xuống đảo hay mặt hồ, kèm đồi và mặt nước — khung nhỏ mà có câu chuyện.
Một điều thú vị: kính râm phân cực có thể làm một phần cầu vồng mờ đi hoặc biến mất, vì ánh sáng cầu vồng bị phân cực. Nếu đang đeo loại kính này mà thấy cầu vồng chỗ đậm chỗ nhạt kỳ lạ, thử nghiêng đầu hoặc tháo kính ra.
Đừng chỉnh màu cầu vồng quá đà khi xem lại ảnh. Cầu vồng thật có màu trong, mềm, chuyển tiếp nhẹ. Đẩy độ bão hoà lên mạnh thường làm cầu vồng trông như vẽ thêm, và làm cả đồi xanh xung quanh mất tự nhiên.
Mùa nào, giờ nào hay gặp cầu vồng ở vùng hồ
Cầu vồng cần mưa và nắng cùng lúc ở hai phía trời. Ở vùng cao nguyên như Tà Đùng, kiểu thời tiết này hay gặp nhất trong mùa mưa và những tuần giao mùa: buổi sáng nắng, chiều mây tích dồn lại thành giông cục bộ, mưa trút ở một vùng trong khi vùng khác vẫn nắng. Những cơn giông cục bộ như vậy di chuyển qua lòng hồ, để lại phía sau một bầu trời vừa ráo — đúng điều kiện cho cầu vồng.
Mùa khô ít mưa nên ít cầu vồng. Nhưng chính vì hiếm, một cơn mưa trái mùa lúc chiều muộn trong mùa khô có thể cho cầu vồng rất rõ trên nền trời được rửa sạch.
Về giờ, chiều muộn có lợi thế hơn sáng sớm vì giông hay hình thành vào chiều. Buổi sáng sớm vẫn có thể có cầu vồng nếu còn mưa rơi ở phía tây khi mặt trời vừa mọc, nhưng hiếm hơn.
Bài không ghi tháng cụ thể vì mùa mưa bắt đầu và kết thúc sớm muộn khác nhau mỗi năm. Điều cần nhớ là: cứ có mưa rào kèm nắng xiên là có cơ hội, và người đứng đúng hướng sẽ là người thấy.
Cầu vồng đi cùng giông: những điều phải giữ
Cầu vồng thường là đoạn kết của một cơn giông, nhưng cơn giông đó có thể vẫn còn ở ngay trước mặt. Vài nguyên tắc:
- Cầu vồng ở phía nào thì màn mưa ở phía đó. Nếu nghe sấm từ hướng cầu vồng, cơn giông vẫn đủ gần để sét có thể đánh tới.
- Không đứng ở đỉnh đồi trống, không cầm gậy kim loại giơ cao, không đứng dưới cây đơn độc khi còn nghe sấm.
- Không ra mặt hồ bằng thuyền để "đuổi" cầu vồng; mặt nước rộng là nơi nguy hiểm khi giông chưa qua hẳn.
- Đường đất đỏ vừa mưa rất trơn; đi bộ ra điểm ngắm gần thay vì chạy xe đi xa.
- Nếu đang ở chỗ có mái che chắc chắn, ngắm từ đó là đủ: cầu vồng thấy được từ hiên cũng là cầu vồng.
Cầu vồng là phần thưởng của người kiên nhẫn ở lại sau cơn mưa, không phải của người chạy theo nó. Đứng yên, quay lưng về mặt trời, và nhìn.
Với trẻ nhỏ, một lần được chỉ cho thấy cầu vồng từ hiên nhà, kèm lời giải thích vì sao phải quay lưng về mặt trời, thường là bài học về ánh sáng dễ nhớ nhất. Chẳng cần mạo hiểm ra đồi để có được khoảnh khắc ấy.
Câu hỏi thường gặp
Muốn thấy cầu vồng ở Tà Đùng phải đứng thế nào?
Đứng quay lưng về phía mặt trời, phía trước có mưa hoặc màn hạt nước. Bóng đầu của mình chỉ về tâm vòng cầu vồng, cung cầu vồng nằm cách tâm đó khoảng bốn mươi hai độ. Đứng cao nhìn xuống hồ còn thấy cung rơi xuống tận mặt nước.
Vì sao giữa trưa không thấy cầu vồng dù mưa nắng?
Vì khi mặt trời cao hơn khoảng bốn mươi hai độ, vòng cầu vồng nằm hết dưới đường chân trời với người đứng trên mặt đất. Cầu vồng là hiện tượng của buổi sáng và chiều, khi mặt trời thấp, cung cầu vồng mới cao lên.
Cầu vồng đôi là gì?
Là khi phía ngoài cầu vồng chính có thêm một cung mờ hơn ở góc khoảng năm mươi độ, do ánh sáng phản xạ hai lần trong giọt nước. Cung phụ có thứ tự màu đảo ngược, và giữa hai cung có một dải trời tối hơn hẳn.
Mùa nào ở Tà Đùng hay có cầu vồng?
Hay gặp nhất trong mùa mưa và những tuần giao mùa, khi chiều có giông cục bộ đi qua lòng hồ trong khi phía tây vẫn nắng. Mùa khô ít mưa nên hiếm hơn, nhưng một cơn mưa trái mùa chiều muộn có thể cho cầu vồng rất rõ.
Ngắm cầu vồng có nguy hiểm không?
Cầu vồng ở phía nào thì màn mưa ở phía đó, nên nếu còn nghe sấm thì sét vẫn có thể đánh tới. Không đứng đỉnh đồi trống hay dưới cây đơn độc, không ra mặt hồ bằng thuyền, ngắm từ chỗ có mái che chắc chắn là đủ.
Vì sao đeo kính râm có lúc thấy cầu vồng chỗ đậm chỗ nhạt?
Ánh sáng cầu vồng bị phân cực, nên kính râm loại phân cực có thể làm một phần cầu vồng mờ đi hoặc biến mất tuỳ góc nghiêng. Thử nghiêng đầu hoặc tháo kính ra sẽ thấy cầu vồng đều màu trở lại.